Tự chủ chiến lược bởi vậy đã trở thành yêu cầu mang tính tất yếu và cấp bách cho Lục địa già, hơn là một tuyên ngôn chính trị đơn thuần.
Cục diện an ninh châu Âu nói chung và Liên minh châu Âu (EU) nói riêng đang trong thế mắc kẹt do sức ép từ nhiều hướng: Xung đột dai dẳng tại Ukraine và Trung Đông; môi trường kinh tế, chính trị nội bộ các nước biến động do nợ công cao, giá năng lượng tăng vọt, ảnh hưởng đời sống người dân; và nổi bật gần đây là sự xa cách của Mỹ - đồng minh quan trọng ở bên kia bờ Đại Tây Dương. Trong bối cảnh an ninh bất định ấy, tự chủ chiến lược - từ một khái niệm mang tính định hướng phát triển được các nhà lãnh đạo châu Âu nêu ra cách đây vài năm - đã dần trở thành lựa chọn mang tính sống còn.
“Chiếc ô an ninh” của Mỹ dành cho châu Âu ngày càng bị lung lay bởi những khác biệt quan điểm sâu sắc liên quan chiến sự ở Trung Đông. Không dừng lại ở những lời chỉ trích các đồng minh châu Âu “thiếu hành động” trong cuộc xung đột này, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ra lệnh cho Lầu năm góc rút khoảng 5.000 binh sĩ nước này khỏi Đức. Ông Trump cũng để ngỏ khả năng giảm số lượng binh sĩ đồn trú tại Italia, Tây Ban Nha.
Sự sát cánh của các đồng minh NATO với Mỹ trong cuộc chiến ở Afghanistan hay Libya đã không lặp lại trong cuộc chiến hiện nay ở Iran. Nguyên nhân nằm ở khác biệt sâu sắc về mục tiêu chiến lược. Washington coi Trung Đông là khu vực trọng yếu để duy trì vị thế và tầm ảnh hưởng, nên nỗ lực giành quyền kiểm soát trong cuộc xung đột tại đây, trong đó có kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược là eo biển Hormuz.
Trong khi đó, châu Âu muốn tránh bị cuốn sâu vào cuộc chiến ở Trung Đông, một cuộc chiến nằm ngoài châu Âu nhưng gây ra nhiều hệ lụy cho châu lục này về kinh tế, an ninh, xã hội, đồng thời không nhận được sự ủng hộ của dư luận quốc tế. Châu Âu cũng hướng tới ổn định an ninh năng lượng, vấn đề từng khiến khu vực này chao đảo những năm trước do ảnh hưởng từ cuộc xung đột tại Ukraine.
Kế hoạch rút bớt quân của Mỹ là điều đã được giới chức Đức dự đoán trước. Sau động thái của Washington, Bộ trưởng Quốc phòng Đức Boris Pistorius kêu gọi châu Âu tăng cường hơn nữa năng lực quốc phòng; nhấn mạnh “châu Âu phải gánh vác nhiều trách nhiệm hơn đối với an ninh của chính mình”.
Gần đây, Đức đã mở rộng lực lượng vũ trang, đẩy nhanh mua sắm quốc phòng và xây dựng cơ sở hạ tầng, cũng như hướng tới mục tiêu nâng số lượng binh lính tại ngũ của quân đội nước này lên 260.000 người. Kể từ khi mối quan hệ đồng minh xuyên Đại Tây Dương lung lay liên quan vấn đề Greenland, EU đã phát đi thông điệp nâng cao đoàn kết để bảo vệ các thành viên trong khối.
Về lĩnh vực quốc phòng không gian, Ủy ban châu Âu dự kiến dành 10,6 tỷ euro để xây dựng hệ thống vệ tinh an ninh mới, với mục tiêu hoàn thành vào năm 2030.
Tuy nhiên, giữa tham vọng tự chủ chiến lược và thực tế hành động là một khoảng trống lớn, trong đó, bài toán về chi phí tương đối hóc búa. Việc phát triển công nghệ hay mua sắm quốc phòng đều đòi hỏi một nguồn lực tài chính lớn, buộc nhiều nước phải tìm cách cân đối giữa nguồn lực dành cho tự chủ quốc phòng, an ninh và an sinh xã hội, phát triển kinh tế.
Bất chấp những căng thẳng gần đây, Thủ tướng Đức Friedrich Merz tuyên bố Berlin vẫn duy trì hợp tác chặt chẽ với Washington. Mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương vẫn là yếu tố quan trọng với tương lai EU, nhưng quyết định rút binh sĩ của Mỹ đã phản ánh một sự dịch chuyển sâu sắc trong cách tiếp cận của Washington với mối quan hệ này-nơi đang chứng kiến các tính toán lợi ích chiến lược làm lu mờ những cam kết dài hạn.
Trong giai đoạn mới, châu Âu đứng giữa “đôi dòng nước”: Một bên là duy trì mối quan hệ với đồng minh quan trọng, một bên là điều chỉnh chiến lược, sớm giải quyết khó khăn để tăng cường khả năng tự chủ và hành động độc lập trong thế giới nhiều biến động.
