Cách mạng công nghiệp lần thứ tư với những thành tựu đột phá về AI, Big Data, vi mạch bán dẫn, điện toán đám mây đang định hình lại bản đồ kinh tế thế giới. Các nền kinh tế đi sau như Việt Nam có cơ hội tham gia ngay từ đầu, làm chủ công nghệ, rút ngắn quãng đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa thay vì phải mất từ 30-50 năm như Hàn Quốc, Nhật Bản.
Nền tảng cho mô hình tăng trưởng mới
Diễn đàn kinh tế thế giới đã phân loại 3 giai đoạn phát triển của một nền kinh tế với tiêu chí đo lường cụ thể: Giai đoạn 1 là tăng trưởng theo chiều rộng, chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên, thâm dụng lao động. Giai đoạn 2 là tăng trưởng dựa vào năng suất, chất lượng, hiệu quả, năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Giai đoạn 3 tăng trưởng dựa vào khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Thời kỳ quá độ để chuyển từ giai đoạn 1 sang giai đoạn 2 là khi GDP bình quân đầu người đạt khoảng 3.800 đến 4.000 USD; từ giai đoạn 2 sang giai đoạn 3 là GDP đạt khoảng 8.000 đến 9.000 USD.
Như vậy, với thu nhập bình quân đầu người gần 5.000 USD, Việt Nam đang chuyển tiếp từ giai đoạn 2 lên giai đoạn 3 trong tiến trình phát triển. Trước bối cảnh đó, Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đề ra mục tiêu xác lập mô hình tăng trưởng mới, cơ cấu lại nền kinh tế, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính, nghĩa là đi thẳng lên giai đoạn 3. Bài toán lớn về chiến lược phát triển quốc gia đã chọn cách giải bằng phương pháp thời đại-tận dụng cơ hội từ cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư để “đi tắt, đón đầu”.
Giải pháp tăng trưởng 2 con số gắn với xác lập mô hình tăng trưởng mới sẽ được thảo luận nhiều sau Đại hội lần thứ XIV, nhằm làm rõ các nội hàm, xác định tiêu chí để thống nhất trong hành động.
Tiến sĩ Nguyễn Đức Kiên, nguyên Tổ trưởng Tư vấn kinh tế của Thủ tướng cho rằng, mô hình tăng trưởng kinh tế mới không chỉ là vấn đề vận hành hoạt động sản xuất, là thúc đẩy lựa chọn ngành kinh tế nào, mà là quy luật “lượng đổi thì chất đổi” trong quá trình phát triển của nền kinh tế. Mô hình này đòi hỏi nâng cao quy mô đầu tư hiệu quả, duy trì hệ số sử dụng vốn (ICOR) ở mức 4,5, mở rộng kênh tài chính xanh, trái phiếu công nghệ và quỹ đầu tư mạo hiểm, đổi mới sáng tạo khi tỷ lệ đầu tư trong giai đoạn tới sẽ vượt ngưỡng 40% GDP-thuộc mức cao nhất trong nhóm các nước đang phát triển.
Trong đó, vốn đầu tư công không chỉ tập trung vào hạ tầng cứng mà còn phân bổ vào những lĩnh vực rủi ro như chíp bán dẫn để cung ứng vật tư cho các thành phần kinh tế khác làm sản phẩm ứng dụng thông minh; đào tạo nguồn nhân lực cho phát triển điện hạt nhân;…
Khoa học-công nghệ phải thẩm thấu mọi lĩnh vực
Dưới góc nhìn của chuyên gia kinh tế, có hai hướng đi Việt Nam có thể song hành: Thứ nhất, thay thế dần các nguyên liệu, công nghệ nước ngoài bằng yếu tố trong nước để nâng giá trị gia tăng trong xuất khẩu, tạo vị thế trong chuỗi giá trị ở phân khúc cao; đồng thời, chủ động tiếp cận những mô hình kinh tế mới. Giả định với các ngành công nghiệp truyền thống như dệt may, da giày, trước đây giá trị tạo ra trên lãnh thổ Việt Nam chỉ đạt 20% thì cứ 100 tỷ USD xuất khẩu, doanh nghiệp thu được 20 tỷ USD. Nhưng nếu nâng giá trị lên 25 đến 30% bằng cách tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng thì giá trị thu về có thể tăng lên 25 đến 30 tỷ USD.
Thứ hai, làn sóng khởi nghiệp của các doanh nghiệp công nghệ, kinh tế tầm thấp với sự dẫn dắt của Tập đoàn CMC, FPT… đang định hình một thế hệ doanh nghiệp Việt Nam mới đầy nhạy bén, năng động và sáng tạo trước thời cuộc.
Việt Nam chỉ còn 2 thập kỷ để hiện thực hóa khát vọng trở thành quốc gia thịnh vượng, trong đó, giai đoạn 2026-2030 sẽ là “thời điểm vàng” quyết định vận mệnh của nền kinh tế.
Dòng chảy này khiến tiến sĩ Lê Duy Bình, Giám đốc điều hành Economica Việt Nam liên tưởng đến sức sống kinh tế Việt Nam sau Luật Doanh nghiệp 2000 cũng như hiệu ứng từ việc gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) năm 2007, thúc đẩy hàng trăm nghìn doanh nghiệp bung ra tìm kiếm cơ hội ở thị trường ngoài nước, góp phần đưa Việt Nam trở thành cường quốc xuất khẩu. Giờ đây, làn sóng khởi nghiệp đang lan rộng trong cả khu vực doanh nghiệp tư nhân và khu vực công, chuyển hướng mạnh mẽ hơn sang mô hình phát triển dựa trên khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tạo nền tảng quan trọng để kinh tế Việt Nam bứt tốc.
Kinh tế thế giới đang bước vào giai đoạn cải cách chưa từng có với việc hình thành các nhà máy thông minh, “nhà máy không ánh đèn” vận hành tự động 24/7 bởi robot và AI với năng suất không giới hạn. Các nền kinh tế tăng trưởng dựa vào thâm dụng lao động và tài nguyên đang mất dần lợi thế, đặt ra yêu cầu cấp thiết cho Việt Nam về cơ cấu lại nền kinh tế, xác lập mô hình tăng trưởng mới. Từ đó, một số địa phương sẽ có điều kiện để vươn mình trở thành các cực tăng trưởng mạnh, các vùng kinh tế trọng điểm, các đô thị, đặc khu kinh tế thế hệ mới ngang tầm khu vực và toàn cầu.
Thực tiễn cho thấy nếu khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số chỉ được triển khai như các chương trình, dự án hay lĩnh vực ưu tiên riêng lẻ, sẽ rất khó tạo thay đổi căn bản về chất lượng tăng trưởng. Do đó, yêu cầu đặt ra trong cơ cấu lại nền kinh tế là tăng trưởng phải được dẫn dắt chủ yếu bởi năng suất, chất lượng và hàm lượng tri thức; khoa học và công nghệ phải thẩm thấu vào mọi ngành, lĩnh vực; đổi mới sáng tạo phải trở thành năng lực cốt lõi của doanh nghiệp và chuyển đổi số phải được sử dụng như công cụ tái cấu trúc sản xuất, phân phối và quản trị.
Nhưng bất kể với tiêu chí nào, chuyển đổi mô hình tăng trưởng phải cân nhắc trên nhiều khía cạnh để phát triển hài hòa, người dân được hưởng lợi thực chất, công bằng và bình đẳng. Trong Công ty Sợi Phú Bài có nhiều gia đình 2 thế hệ hoặc cả hai vợ chồng cùng làm công nhân, chia ca theo ngày/đêm để vừa làm việc, vừa quán xuyến việc nhà như cặp vợ chồng Nguyễn Đình Sang. Họ không có nhiều cơ hội thay đổi việc làm như lao động trẻ tại các công ty khởi nghiệp sáng tạo. “Thước đo” cho sự thành công trong chuyển đổi mô hình tăng trưởng vì vậy không thể thiếu tiêu chí gắn với tuyển dụng và đào tạo lại cho người lao động tại chỗ, duy trì thu nhập, bảo đảm an sinh xã hội cũng như ổn định sinh kế cho người dân.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, có niềm tin mạnh mẽ về một thời điểm chuyển mình mang tính cách mạng đang diễn ra từ sự đổi mới tư duy, đột phá trong hành động, chấp nhận cách làm mới trong bối cảnh thế giới liên tục thay đổi. Một đất nước với trình độ thu nhập trung bình, phát triển chưa cao nhưng đặt ra những mục tiêu cao nhất của thời đại như chuyển đổi số, phát triển xanh, dựa vào động lực chính là khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo thì đó không phải là tư duy thông thường. Theo ông Thiên, đây là thời khắc lịch sử hội tụ đủ các điều kiện thuận lợi chưa từng có để làm nên kỳ tích Việt Nam.
(Tiếp theo và hết)
>> Bài 1: Bệ phóng từ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số
