Trong bối cảnh tranh chấp sở hữu trí tuệ ngày càng gia tăng và phức tạp, việc thành lập Tòa chuyên trách được kỳ vọng nâng cao chất lượng xét xử, bảo vệ quyền sáng tạo và môi trường đầu tư. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cũng bộc lộ không ít khó khăn, thách thức, đòi hỏi tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao năng lực hệ thống tư pháp.

Phóng viên Báo Nhân Dân đã có cuộc trao đổi với bà Đinh Thị Kiều My, Phó Chánh án Tòa án nhân dân Khu vực 2 – Hà Nội nhằm làm rõ những kết quả, thách thức cũng như định hướng hoàn thiện mô hình Tòa chuyên trách sở hữu trí tuệ trong thời gian tới.

Phóng viên: Trên cương vị là người trực tiếp phụ trách loại án về SHTT tại Tòa án nhân dân Khu vực 2 – Hà Nội, xin bà thông tin về những kết quả nổi bật trong công tác giải quyết các vụ việc liên quan SHTT tại Tòa chuyên trách về SHTT thời gian qua?

Phó Chánh án Đinh Thị Kiều My: Trong thời gian qua, công tác giải quyết các vụ việc SHTT tại Tòa án nhân dân khu vực 2 – Hà Nội đã đạt được nhiều kết quả tích cực, đặc biệt là sự cải thiện rõ rệt về thời gian giải quyết.

Cụ thể, các Thẩm phán khi đã được đào tạo, xét xử chuyên sâu các vụ án về sở hữu trí tuệ thì sẽ không mất thời gian nghiên cứu về lĩnh vực tranh chấp, đồng thời Thẩm phán sẽ xác định được vấn đề trọng tâm vụ tranh chấp và có những quyết định chính xác và nhanh hơn. Điều đó đồng nghĩa với việc Thẩm phán có thể dễ dàng hòa giải vụ án, chất lượng xét xử các Bản án được nâng cao, giảm được tình trạng các Bản án bị hủy, sửa do lỗi chủ quan của Thẩm phán. Những Bản án, quyết định có chất lượng tốt sẽ là nguồn án lệ để giải quyết các tranh chấp trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, bảo đảm tính thống nhất cho các Thẩm phán khi áp dụng pháp luật.

Mặt khác, khi Thẩm phán được chuyên môn hóa cao, các Bản án sẽ được lập luận một cách chặt chẽ hơn, đánh giá chứng cứ chính xác hơn, thông qua những phần nhận định có thể tạo ra các án lệ và nguồn luật sau này. Đồng thời, việc chỉ có hai Tòa án được giao giải quyết một loại tranh chấp này sẽ giúp hình thành thực tiễn áp dụng pháp luật ổn định và thống nhất hơn.

Để giải quyết vấn đề này, thứ nhất, cần tăng cường cơ chế bảo toàn chứng cứ sớm, cho phép Tòa án can thiệp kịp thời trong những trường hợp có nguy cơ chứng cứ bị tiêu hủy, thay đổi hoặc tẩu tán dữ liệu.

Thứ hai, cần đẩy mạnh phối hợp liên ngành giữa Tòa án với cơ quan giám định, cơ quan Quản  lý thị trường, Hải quan, Công an, cơ quan quản lý tên miền, nhà cung cấp nền tảng, đơn vị thanh  toán và logistics. Do vậy, có thể hiểu tranh chấp sở hữu trí tuệ trên môi trường số không thể xử lý tốt nếu Tòa án đứng một mình.

Để tháo gỡ khó khăn về chứng cứ điện tử trong các vụ án sở hữu trí tuệ, cần có những giải pháp đồng bộ. Trước hết, về pháp luật, cần chuẩn hóa rõ ràng quy trình thu thập, bảo quản và đánh giá chứng cứ điện tử theo hướng tiệm cận thông lệ quốc tế, đặc biệt là các tiêu chí về tính toàn vẹn, tính xác thực và chuỗi bảo quản dữ liệu. Khi quy định đủ cụ thể, việc áp dụng sẽ thống nhất và giảm tranh cãi.

Thứ hai, cần xây dựng đội ngũ chuyên trách hoặc cơ chế hỗ trợ kỹ thuật cho Tòa án và cơ quan tiến hành tố tụng, bao gồm cả việc sử dụng các công cụ ghi nhận dữ liệu số, niêm phong điện tử và giám định chuyên sâu. Nếu chỉ dựa vào kỹ năng pháp lý thuần túy thì khó theo kịp thực tiễn công nghệ.

Thứ ba, cần tăng cường hợp tác với các nền tảng số, nhà cung cấp dịch vụ và cả cơ quan nước ngoài trong việc cung cấp dữ liệu. Không có sự hợp tác này, nhiều chứng cứ quan trọng sẽ không thể tiếp cận được.

Thứ tư, nên mở rộng và áp dụng hiệu quả các biện pháp khẩn cấp tạm thời, cơ chế bảo toàn chứng cứ ngay từ giai đoạn đầu, tránh tình trạng dữ liệu bị xóa hoặc bị can thiệp trước khi được thu thập hợp pháp.

Cuối cùng, về con người, việc đào tạo Thẩm phán cần theo kết hợp giữa pháp luật và công nghệ - là yếu tố quyết định. Bởi suy cho cùng, công cụ có tốt đến đâu mà người sử dụng không làm chủ được thì vẫn không thể phát huy hiệu quả.

Phóng viên: Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, theo bà, Tòa chuyên trách cần tiếp cận và tham chiếu án lệ, thông lệ quốc tế về sở hữu trí tuệ như thế nào để nâng cao chất lượng xét xử?

Phó Chánh án Đinh Thị Kiều My: Để nâng cao chất lượng xét xử trong bối cảnh hội nhập, Tòa chuyên trách sẽ tăng cường nghiên cứu và tham chiếu các án lệ từ các hệ thống pháp luật phát triển và các phán quyết của các cơ quan giải quyết tranh chấp quốc tế.

Thứ nhất, học hỏi các nguyên tắc nền tảng như tiêu chí xác định khả năng gây nhầm lẫn, cách đánh giá tính tương tự, nguyên tắc cân bằng lợi ích, tính tương xứng của lệnh cấm, hay tiêu chí xác định trách nhiệm của nền tảng trung gian.

Thứ hai, học hỏi phương pháp lập luận trong các bản án có chất lượng cao. Nhiều khi điều quý nhất không phải là kết quả vụ án, mà là cách tiếp cận vấn đề Tòa án nước ngoài, các cấu trúc lập luận, cách họ xử lý xung đột giữa các quyền và lợi ích. Điểm quan trọng hơn nữa là học phương pháp lập luận sẽ giúp Tòa án Việt Nam xử lý tốt các xung đột lợi ích.

Thứ ba, từng bước phát triển án lệ quốc gia về sở hữu trí tuệ, lấy thực tiễn Việt Nam làm trung tâm. Chúng ta có thể tham khảo quốc tế, nhưng cuối cùng phải xây dựng được hệ thống án lệ của chính mình, phù hợp với pháp luật và thực tiễn Việt Nam và không trái với các Công ước quốc tế hay tập quán quốc tế mà các quốc gia khác đang áp dụng.

Tôi cho rằng nếu chỉ dừng ở mức nghiên cứu các phán quyết của Tòa án nước ngoài để tham khảo, thì giá trị sẽ rất hạn chế. Điều Việt Nam cần là từ quá trình tham khảo đó, rút ra được những chuẩn mực xét xử phù hợp với pháp luật và thực tiễn Việt Nam, rồi kết tinh dần thành án lệ quốc gia, hoặc ít nhất là thành những đường hướng xét xử ổn định.

Phóng viên: Trong bối cảnh nhiều nền tảng số hoạt động xuyên biên giới, việc thực thi quyết định tạm thời vô hiệu hóa truy cập đến tài khoản, ứng dụng hoặc địa chỉ internet liên quan đến hành vi xâm phạm xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của Tòa án sẽ gặp những thách thức gì và cần cơ chế phối hợp ra sao để bảo đảm hiệu quả thi hành, thưa bà?

Phó Chánh án Đinh Thị Kiều My: Trong bối cảnh các nền tảng số hoạt động xuyên biên giới, thách thức lớn nhất không nằm ở việc ra quyết định, mà ở khả năng thực thi quyết định đó trên thực tế, trong đó có những thách thức chính như sau:

Xung đột về thẩm quyền và chủ quyền: các nền tảng số thường có trụ sở tại nước ngoài (như Hoa Kỳ, Singapore...). Việc yêu cầu một thực thể nước ngoài tuân thủ quyết định của Tòa án trong nước gặp khó khăn về rào cản pháp lý quốc tế và tính thực thi chủ quyền trên không gian mạng;

Khó khăn về kỹ thuật: Đối tượng vi phạm thường sử dụng các biện pháp kỹ thuật như VPN, Proxy để ẩn danh, hoặc liên tục thay đổi tên miền, địa chỉ IP (domain hopping), khiến việc chặn truy cập trở nên kém hiệu quả và chỉ mang tính tạm thời;

Tốc độ lan truyền thông tin: Hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng diễn ra cực kỳ nhanh chóng. Quy trình tố tụng và ra quyết định của Tòa án thường chậm hơn tốc độ phát tán vi phạm, dẫn đến việc khi thực thi được thì thiệt hại đã quá lớn;

Sự thiếu hợp tác của các bên trung gian: Một số nhà cung cấp dịch vụ internet (ISP) hoặc nền tảng trung gian có thể chậm trễ trong việc thực thi vì lo ngại ảnh hưởng đến trải nghiệm người dùng hoặc vi phạm các chính sách quyền riêng tư của họ.

Do vậy, theo tôi, cơ chế phối hợp để bảo đảm hiệu quả thi hành cần có là:

Cơ chế "Cảnh báo và Gỡ bỏ" (Notice and Takedown): Theo đó cần thiết lập quy trình phối hợp trực tiếp giữa cơ quan tư pháp và các nền tảng số lớn. Khi có lệnh từ Tòa án, các nền tảng này cần có đầu mối tiếp nhận và xử lý nhanh chóng dựa trên các cam kết tuân thủ pháp luật sở tại.

Hợp tác liên ngành: Ở đây cần sự phối hợp chặt chẽ giữa Tòa án, Bộ Thông tin và Truyền thông, Bộ Công an và các doanh nghiệp viễn thông. Khi Tòa án ra quyết định, các cơ quan quản lý nhà nước sẽ yêu cầu các ISP thực hiện ngăn chặn về mặt kỹ thuật ngay lập tức.

Hợp tác quốc tế và tương trợ tư pháp: Tăng cường ký kết các hiệp định tương trợ tư pháp về dân sự và thương mại, đặc biệt là trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, để tạo cơ sở pháp lý cho việc thực thi các quyết định của Tòa án xuyên biên giới.

Áp dụng công nghệ giám sát: Xây dựng hệ thống theo dõi tự động để phát hiện các trường hợp tái vi phạm sau khi đã bị vô hiệu hóa, giúp việc thực thi mang tính liên tục và triệt để hơn.

Phóng viên: Để Tòa chuyên trách về sở hữu trí tuệ thực sự phát huy hiệu quả, góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo và bảo vệ môi trường đầu tư kinh doanh, Tòa án nhân dân khu vực 2 – Hà Nội sẽ ưu tiên tập trung vào những nhiệm vụ và giải pháp nào trong thời gian tới, thưa bà?

Phó Chánh án Đinh Thị Kiều My: Theo tôi, trong thời gian tới, Tòa án nhân dân khu vực 2- Hà Nội cần xác định nhiệm vụ trọng tâm là xây dựng đội ngũ Thẩm phán nòng cốt về sở hữu trí tuệ để bắt kịp với các nước trong khu vực và thế giới.

Để làm được điều đó, đầu tiên là phải có phương án tuyển chọn Thẩm phán, Thư ký làm việc trong Tòa án và có chiến lược đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng lâu dài, đồng thời đề nghị với Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội, Tòa án nhân dân tối cao bổ sung thêm biên chế cán bộ trẻ, ưu tiên các cán bộ có ngoại ngữ và có hai ba bằng đại học trở lên nhất là những bạn có kiến thức về công nghệ thông tin.

Tiếp theo, cần xây dựng quy trình giải quyết riêng cho các vụ việc sở hữu trí tuệ, nhất là quy trình xử lý chứng cứ điện tử, yêu cầu giám định, yêu cầu cung cấp dữ liệu từ bên thứ ba và áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời.

Giải pháp đột phá sẽ tập trung vào việc cải cách thủ tục hành chính tư pháp, tăng cường đối thoại và ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý vụ án, góp phần quan trọng vào việc bảo vệ môi trường đầu tư lành mạnh và thúc đẩy sự phát triển của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo tại Thủ đô.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn bà!