Nghịch lý “nhà máy gần mỏ vẫn thiếu nguyên liệu” làm tăng chi phí, giảm hiệu quả đầu tư, đồng thời đặt ra bài toán về kết nối giữa khai thác và chế biến sâu để nguồn tài nguyên được sử dụng hiệu quả, tạo giá trị cao hơn.
Hoạt động cầm chừng, hiệu quả thấp
Nhà máy tinh luyện titan Phú Lương được đầu tư sáu lò cao, công suất 20 nghìn tấn xỉ titan/năm, sản phẩm đủ tiêu chuẩn xuất khẩu sang Nhật Bản. Khi vận hành ổn định, nhà máy tạo việc làm thường xuyên cho gần 400 lao động, nộp ngân sách khoảng 40 tỷ đồng mỗi năm. Thế nhưng, thời gian qua, nhà máy chỉ duy trì hai trong số sáu lò cao, tương đương hơn 30% công suất; bốn lò phải dừng hoạt động, gần 100 công nhân nghỉ việc, không có thu nhập.
Theo ông Trương Đình Việt, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Xây dựng và Phát triển nông thôn miền núi, chủ đầu tư Nhà máy tinh luyện titan Phú Lương, nguồn nguyên liệu của nhà máy lâu nay chủ yếu dựa vào hai mỏ Đông Cây Trâm và Làng Lân, với tổng trữ lượng khoảng 300 nghìn tấn. Tuy nhiên, mỏ Đông Cây Trâm đã hết hạn khai thác, hiện phải dừng để đánh giá khoảng 20 nghìn tấn trữ lượng còn lại và hoàn thiện thủ tục gia hạn. Nhà máy vì thế chỉ còn trông vào mỏ Làng Lân, trong khi công suất khai thác tại đây hạn chế. “Thiếu nguyên liệu khiến nhà máy chỉ có thể duy trì hoạt động ở mức hơn 30% công suất”, ông Việt cho biết.
Để giữ hai lò cao hoạt động, ngoài lượng quặng khai thác từ mỏ Làng Lân, doanh nghiệp phải tận thu nguồn quặng titan hàm lượng thấp, chế biến thành tinh quặng trước khi đưa vào luyện. Dù vậy, nguồn nguyên liệu này cũng chỉ đủ để nhà máy duy trì sản xuất cầm chừng.
Tình trạng tương tự xảy ra tại Nhà máy Ferô silíc của Công ty cổ phần Cơ điện luyện kim Thái Nguyên. Được đầu tư 150 tỷ đồng tại Khu công nghiệp Gang thép Thái Nguyên, nhà máy có công suất 12 nghìn tấn/năm, sản xuất ferô silíc - loại phụ gia quan trọng của ngành luyện kim. Thế nhưng, từ khi đi vào hoạt động năm 2021 đến nay, nguyên liệu đá silíc lại phải mua từ Thanh Ba (Phú Thọ), vận chuyển khoảng 170 km về Thái Nguyên để sản xuất.
Đừng tách biệt khai thác với chế biến khoáng sản
Điều đáng nói là cả Nhà máy tinh luyện titan Phú Lương và Nhà máy Ferô silíc đều hoạt động trên địa bàn có nguồn khoáng sản cần cho sản xuất, nhưng lại thiếu nguyên liệu. Nhà máy tinh luyện titan Phú Lương nằm trong khu vực có hai mỏ titan Cây Trâm và Tây Cây Trâm, trữ lượng lên tới hàng triệu tấn, song chủ đầu tư hai mỏ này chưa có nhà máy tinh luyện titan. Tại xã La Hiên cũng có mỏ đá silíc nhưng chưa được cấp phép khai thác. Nếu tiếp cận được nguồn nguyên liệu này, Nhà máy Ferô silíc chỉ phải vận chuyển khoảng 40 km thay vì 170 km từ Phú Thọ như những năm qua.
Thực tế tại Thái Nguyên, việc gắn khai thác với chế biến sâu đã được triển khai đối với một số loại khoáng sản. Quặng đa kim Núi Pháo được khai thác gắn với chế biến sâu vonfram; quặng chì-kẽm được chế biến thành kim loại chì, kẽm có hàm lượng hơn 99%; quặng sắt được sử dụng để sản xuất thép xây dựng. Chế biến sâu giúp nâng giá trị khoáng sản, tạo việc làm và tăng nguồn thu ngân sách.
Tuy nhiên, khai thác và chế biến khoáng sản trên địa bàn vẫn có những khâu chưa gắn kết. Một số mỏ được cấp phép khai thác nhưng chưa gắn chặt với chế biến sâu; có trường hợp khoáng sản mới được chế biến ở mức nâng hàm lượng để đủ điều kiện xuất khẩu, giá trị gia tăng còn thấp. Trong khi đó, những nhà máy có năng lực chế biến sâu như tinh luyện titan, sản xuất ferô silíc lại thiếu nguyên liệu, phải hoạt động dưới công suất hoặc mua nguyên liệu từ xa.
Bất cập này cần được tính toán ngay từ khâu quy hoạch và cấp phép khai thác khoáng sản. Việc cấp phép cần gắn với phương án chế biến sâu, đồng thời có cơ chế kết nối nguồn nguyên liệu với các nhà máy có năng lực chế biến trên địa bàn. Khi khai thác và chế biến được đặt trong cùng một chuỗi, nguồn tài nguyên mới có thể được sử dụng hiệu quả hơn, tăng giá trị sản phẩm và hạn chế tình trạng có mỏ nhưng nhà máy vẫn “đói” nguyên liệu.
Ông Nguyễn Trường Nguyên, Giám đốc Công ty cổ phần Cơ điện luyện kim Thái Nguyên cho biết, quãng đường vận chuyển nguyên liệu xa đẩy chi phí và giá thành sản phẩm lên cao, ảnh hưởng hiệu quả sản xuất, kéo dài thời gian thu hồi vốn. Dù vậy, nhà máy vẫn phải duy trì hoạt động để bảo đảm dòng tiền và việc làm cho 120 công nhân.
