Nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước

Lãi hơn 5.000 tỷ đồng chủ yếu là tập đoàn, tổng công ty lớn

Tại báo cáo của Chính phủ vừa trình Quốc hội về hoạt động đầu tư, quản lý, sử dụng vốn Nhà nước tại doanh nghiệp trong phạm vi toàn quốc năm 2021 (một số nội dung có cập nhật số liệu của năm 2022), một số vấn đề của DNNN đã nổi lên qua những con số cụ thể.

Báo cáo này tổng hợp tình hình “sức khỏe” của 826 doanh nghiệp có vốn góp của Nhà nước tính đến 31/12/2021, trong đó 673 doanh nghiệp nhà nước (có vốn góp của Nhà nước hơn 50% - PV); bao gồm 476 đơn vị do Nhà nước nắm giữ 100% vốn, 197 đơn vị có vốn Nhà nước hơn 50% và 153 doanh nghiệp cổ phần có vốn góp Nhà nước với tỷ lệ thấp hơn.

Thời điểm cuối năm 2021, 673 DNNN có tổng tài sản gần 3,65 triệu tỷ đồng; tăng 1% so năm 2020. Trong đó chiếm tới 92% tổng tài sản của các DNNN là các tập đoàn, tổng công ty, công ty mẹ - con (75 doanh nghiệp), với tổng tài sản hơn 3,53 triệu tỷ đồng.

Tổng giá trị vốn Nhà nước đang đầu tư tại các DNNN là hơn 1,66 triệu tỷ đồng, tăng 4% so năm 2020. Trong đó: doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ là hơn 1,5 triệu tỷ đồng và DN do Nhà nước nắm giữ hơn 50% vốn điều lệ là hơn 156 nghìn tỷ đồng.

Trong năm 2021, tổng doanh thu của 673 DNNN này đạt hơn 2,04 triệu tỷ đồng, tăng 8% so năm 2020. Trong đó, 75 tập đoàn, tổng công ty, công ty mẹ - con đạt gần 1,52 triệu tỷ đồng, tăng 9% so năm 2020, chiếm 93% tổng doanh thu của các DNNN.

Lãi trước thuế của DNNN năm 2021 đạt hơn 198,6 nghìn tỷ đồng, tăng 25% so năm 2020. Trong đó, 75 tập đoàn, tổng công ty, công ty mẹ - con là 184,6 nghìn tỷ đồng, tăng 31% so năm 2020, chiếm 93% tổng lãi phát sinh trước thuế của các DNNN.

Đáng lưu ý, số tập đoàn, tổng công ty có lãi trước thuế hơn 5.000 tỷ đồng vẫn chủ yếu là các đơn vị có quy mô lớn như Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (PVN) 51,7 nghìn tỷ đồng; Tập đoàn Viễn thông Quân đội Việt Nam (Viettel) 36,9 nghìn tỷ đồng, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) gần 18 nghìn tỷ đồng, Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam (VNPT) 6,4 nghìn tỷ đồng, Tập đoàn công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) gần 5,3 nghìn tỷ đồng…

Trong đó, công ty mẹ - Tổng công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc có lãi phát sinh trước thuế là 187 tỷ đồng, tương ứng tăng 7.045%; công ty mẹ - Tổng công ty 15 có lãi phát sinh trước thuế là 76 tỷ đồng, tương ứng tăng 1.261%; công ty mẹ EVN lãi trước thuế 2021 là 5.875 tỷ đồng, tăng 267%; công ty mẹ - Công ty TNHH MTV Nhà Xuất bản Giáo dục Việt Nam lãi 314 tỷ đồng, tăng 156%...

138 DNNN đang lỗ lũy kế hơn 50,1 nghìn tỷ đồng

Tuy nhiên, cũng có công ty mẹ của một số tập đoàn, tổng công ty giảm lãi sâu, như công ty mẹ - Tổng công ty Giấy Việt Nam và Tổng công ty Vận tải Hà Nội giảm lãi tới 90% khi chỉ phát sinh lãi một tỷ đồng. Hay công ty mẹ - Tổng Công ty Đầu tư phát triển nhà và đô thị (HUD) giảm 52% lãi so năm 2020 khi có lãi trước thuế là 163 tỷ đồng...

Bên cạnh đó, kết quả kinh doanh năm 2021 của 673 DNNN cho thấy, có 58 doanh nghiệp (chiếm 9%) thua lỗ với tổng ghi nhận lỗ phát sinh gần 15,8 nghìn tỷ đồng. Trong đó, Tập đoàn Hóa chất Việt Nam (Vinachem) ghi nhận khoản lỗ này lên tới 3.038 tỷ đồng; Tổng công ty Đường sắt Việt Nam 1.976 tỷ đồng, Tổng công ty Cà-phê (Vinacafe) 857 tỷ đồng; Công ty TNHH MTV 622 - Bộ Quốc phòng 77 tỷ đồng; Tổng công ty Du lịch Hà Nội 69 tỷ đồng; Tổng công ty Xây dựng Trường Sơn 61 tỷ đồng; Tổng công ty Công nghiệp Sài Gòn 31 tỷ đồng; Tổng công ty Thái Sơn 27,6 tỷ đồng…

Tính đến cuối năm 2021, có 138 DNNN (tương đương 21%) lỗ lũy kế với tổng lỗ hơn 50,1 nghìn tỷ đồng. Trong đó, 16 tập đoàn, tổng công ty, công ty mẹ - con lỗ lũy kế hơn 14,7 nghìn tỷ đồng. Điển hình có Tập đoàn Hóa chất lỗ 2.612,7 tỷ đồng; công ty mẹ - Tổng công ty Đường sắt Việt Nam lỗ 1.822 tỷ đồng...

Một số công ty mẹ có tỷ lệ nợ phải thu/tổng tài sản ở mức cao (hơn 50%) như: Tổng công ty Xây dựng Lũng Lô (nợ phải thu 1.372 tỷ đồng, chiếm 64% tổng tài sản); Tổng công ty Thái Sơn (nợ phải thu 2.198 tỷ đồng, chiếm 62% tổng tài sản); Công ty TNHH MTV Ứng dụng kỹ thuật và sản xuất (nợ phải thu 601 tỷ đồng, chiếm 60% tổng tài sản); Tổng công ty Kinh tế kỹ thuật công nghiệp Quốc phòng (nợ phải thu 1.934 tỷ đồng, chiếm 54% tổng tài sản)…

Cũng theo báo cáo của Chính phủ, trong số 197 DNNN do Nhà nước nắm giữ hơn 50% vốn (gồm ba tập đoàn cổ phần, 17 tổng công ty cổ phần, sáu công ty mẹ - con cổ phần và 171 công ty độc lập theo mô hình công ty cổ phần và công ty TNHH hai thành viên trở lên), có 23 đơn vị bị lỗ trong năm 2021 (chiếm 12%) với tổng lỗ phát sinh hơn 13,7 nghìn tỷ đồng. Một số doanh nghiệp có số lỗ phát sinh cao, như Tổng công ty Hàng không Việt Nam (Vietnam Airlines) lỗ gần 13 nghìn tỷ đồng; Công ty TNHH Truyền hình số vệ tinh Việt Nam (Đài Truyền hình Việt Nam) lỗ 342 tỷ đồng; Tổng công ty Lương thực Miền Nam lỗ phát sinh 298 tỷ đồng…

Ngoài ra, một số doanh nghiệp khi chuyển đổi hoạt động kinh doanh thua lỗ, nên không bảo toàn được vốn chủ sở hữu.

Hiệu quả chưa tương xứng nguồn lực

Chính phủ đánh giá hiệu quả hoạt động của DNNN chưa tương xứng nguồn lực nắm giữ. “Hiệu quả đầu tư trong thời gian qua chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng khi phê duyệt dự án, một số dự án có vốn đầu tư lớn nhưng không thành công, rủi ro cao như dự án tìm kiếm, thăm dò và khai thác dầu khí, khai thác khoáng sản; các dự án đầu tư tại các khu vực bất ổn về kinh tế, chính trị, pháp lý, xã hội, thị trường...; một số dự án có lỗ lũy kế lớn, lỗ liên tiếp trong nhiều năm, phương thức tái cấu trúc chưa hiệu quả”, báo cáo nêu rõ.

Chính phủ cũng chỉ ra hạn chế, trách nhiệm thực thi quyền chủ sở hữu Nhà nước chưa thật sự rõ ràng; cơ quan đại diện chủ sở hữu thiếu nguồn lực để hoạt động chuyên trách, chuyên nghiệp và hiệu quả thể hiện qua việc chưa thực hiện triệt để việc tách bạch chức năng chủ sở hữu với chức năng quản lý nhà nước; vai trò, nhận thức, trách nhiệm của người đứng đầu doanh nghiệp, đơn vị còn chưa cao, chưa quyết liệt trong việc đổi mới hoạt động của doanh nghiệp, công khai minh bạch, đúng quy định pháp luật, bảo đảm nguyên tắc thị trường, chống lợi ích nhóm trong cổ phần hóa và thoái vốn Nhà nước…

Trước đó, tại buổi làm việc của Thường trực Chính phủ với Đảng ủy Khối doanh nghiệp T.Ư về lãnh đạo, chỉ đạo công tác cơ cấu lại, nâng cao hiệu quả hoạt động của DNNN, trọng tâm là các tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước hôm 12/7, Thủ tướng Chính phủ cũng nhận định, hiệu quả hoạt động của khu vực DNNN chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ. Các DNNN chưa liên kết chặt chẽ với nhau, chưa tạo điều kiện thuận lợi nhất để doanh nghiệp tư nhân, trong đó có các doanh nghiệp nhỏ và vừa cùng tham gia vào chuỗi cung ứng, chuỗi giá trị.

“Công tác cổ phần hóa, thoái vốn còn chậm so với tiến độ đề ra. Công tác đổi mới quản trị doanh nghiệp chưa xứng tầm, chưa theo kịp yêu cầu của thị trường. Chế độ đãi ngộ và xử lý trách nhiệm người quản lý doanh nghiệp chưa tạo được động lực gắn với trách nhiệm theo cơ chế thị trường”, người đứng đầu Chính phủ nói và nhấn mạnh đến năm 2025, phấn đấu cơ bản hoàn thành việc sắp xếp lại, chuyển đổi sở hữu khối DNNN; xử lý cơ bản xong những yếu kém, thất thoát, những dự án, công trình chậm tiến độ, đầu tư kém hiệu quả, thua lỗ kéo dài của các tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước, DNNN.

Trước đó, tại Hội nghị trực tuyến toàn quốc của Thủ tướng Chính phủ với DNNN diễn ra ngày 24/3, Bộ trưởng Kế hoạch và Đầu tư Nguyễn Chí Dũng bày tỏ mong muốn, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ sẽ có những quyết sách quan trọng, căn cơ để có thể “cởi trói”, tạo động lực mạnh mẽ, khơi thông nguồn lực để DNNN có thể đóng góp nhiều hơn nữa đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước trong thời kỳ mới.

Theo đó, người đứng đầu ngành kế hoạch và đầu tư đề xuất nhóm giải pháp trọng tâm nhằm thúc đẩy, nâng cao hiệu quả hoạt động của các DNNN, bao gồm: Tăng đầu tư để DNNN thực hiện vị trí, vai trò mở đường, dẫn dắt, cùng với khu vực tư nhân trong nước xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ; gắn phát triển DNNN với thực hiện chiến lược phát triển ngành, lĩnh vực của nền kinh tế; xây dựng và phát triển hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia đồng bộ về DNNN, tài sản Nhà nước để đánh giá, theo dõi và giám sát.