Ghi nhận từ mặt nước
Ngang qua đầm Ô Loan trong chuyến hành trình xuyên Việt, nhìn ngắm thôi, hẳn người ta sẽ nhìn nhận như một vịnh kín hoặc hồ nước tự nhiên rộng lớn. Thực tế, căn cứ trên khảo sát độ sâu nhất của đầm, chỉ 1,4 m, và dễ dàng lội qua. Nên người xưa gọi Ô Loan là đầm bởi rộng mà không sâu! Đầm Ô loan đã đi vào trong các ký sự văn học, đã từng “chắp cánh” nhiếp ảnh cho những người ham mê cảnh quan trong nắng mai, chiều tà và cả khi trăng lên. Với vẻ đẹp đó, đầm Ô Loan được công nhận thắng cảnh quốc gia năm 1996.
Nhưng, hơn 20 năm qua, “thương hiệu” đầm Ô Loan không được nâng lên, cũng không được giữ nguyên trạng mà đang “rơi” vào hoàn cảnh khác, đó là nhà cửa lấn mặt hồ, rác thải tuồn tấp xuống đáy. Phong cảnh, sinh thái đầm Ô Loan mong manh tan vỡ, mặt nước hấp hối. Những loài nhuyễn thể nức tiếng chỉ có ở đầm Ô Loan đang có nguy cơ tuyệt diệt.
Mò bắt con lẻm - một dạng hến sống ở nước lợ, chị Nguyễn Thị Thu cho biết: “Nước đầm không thơm như xưa. Nhiều hôm trở trời, bốc mùi khó ngửi lắm!”. Sục tay trong bùn, tay chị Thu quờ đến đâu, hàng vạn bong bóng nổi lên nổ lộp độp mặt nước, mầu nước lờn lợt như nước gạo ngâm thối. Quan sát bằng mắt thường cũng thấy đó là bọt khí ga. Dưới chân chị Thu quờ bùn có những gì? Chị Thu cho hay, đó là rác nylon, gạch vụn, đá dăm và vỏ lon đập dập, chai thủy tinh cũng có luôn. Chị Thu cho hay: “Trước đây, chị chỉ dùng tay để mò. Nay, phải đeo găng tay, tránh va chạm trực với mảnh sành, thủy tinh nằm dưới đáy”.
Công việc mưu sinh dựa vào điều kiện tự nhiên như chị Thu và nhiều người khác trên đầm Ô Loan, nay đang vấp phải trở ngại ở tầng đáy mà mỗi năm rác trôi về, chìm xuống. Trước đây, mỗi ngày chị Thu bắt được 40 kg lẻm, nay chỉ bắt được 25 kg. Bắt ít, nhưng mệt hơn bởi mùi nước thum thủm, chóng mặt.
Tại xóm Đế, thôn Tân Long, xã An Hòa có hàng trăm hộ nuôi tôm. Anh Hồ Thạch đã có thâm niên nuôi tôm gần 20 năm, cho biết: “Nước không được sạch sẽ như hồi trước. Nhìn thôi cũng thấy khác rồi, đục lờ như nước hến”. Để thả mỗi lứa tôm xuống đồng, anh Thạch phải lọc, khử nước nhiều lần mới trong sạch. Nguyên nhân nào khiến đầm nước thơm, mát. Nay, cơn gió thổi qua cũng khẳn mùi, khó thở. Anh Nguyễn Đức Thắng cũng nuôi tôm, cho hay: “Anh nhìn coi, toàn nhà cửa như vậy, san sát mặt hồ như vậy, bao nhiêu chất xả thải đều trực tiếp đưa xuống lòng hồ. Còn đâu nữa nguồn nước trong sạch”.
Để minh chứng cho đầm Ô Loan đang bị bức tử từ chăn nuôi gia súc, sinh hoạt và từ nhiều những nhà hàng bè nổi trên đầm, anh Đức chèo thuyền vào vuông tôm, khoắng mái chèo mạnh vào nước, những mảng bọt trắng nổi lên bồng bềnh. Anh Hồ Thạch phân tích: “Thực tế, những hộ chăn nuôi thủy sản không gây ô nhiễm. Chúng tôi còn cản được các nguồn rác đổ vô tội vạ xuống hồ”. Nhiều hộ nuôi tôm cho rằng, sinh kế của họ phụ thuộc vào mặt nước sạch: “Nuôi tôm, không những trông coi bờ thửa bị đổ trộm rác mà còn giữ gìn được diện tích mặt nước sạch”, anh Đức cho hay.
Góc “miền tây” bám bờ đầm Ô Loan
Đã có những ví von rằng là, đứng ở đèo Quán Cau, nhìn toàn cảnh đầm Ô Loan đẹp như con thiên nga bay. “Thiên nga” Ô Loan đang bị vặt lông, bẻ cánh, chặt chân vô tội vạ bởi tình trạng xây dựng không phép, xâm hại cảnh quan. Đứng bờ đầm Ô Loan, quan sát bằng mắt thường cũng thấy nhiều nhà xây kiên cố, mới tinh nằm sát mặt nước đầm. Nếu không để ý đến những dãy núi xa xa trước mặt, hẳn sẽ nghĩ rằng, ở đây giống như chòm xóm cư dân miền tây cất nhà ven kênh, rạch, đầm phá.
Thắc mắc về vấn đề nhà cửa của cư dân ba xã: An Cư, An Hòa, An Hiệp xây ven đầm, ảnh hưởng đến danh thắng quốc gia. Lãnh đạo huyện Tuy An cấp cho chúng tôi một con số: 221 trường hợp lấn chiếm xây dựng trái phép với diện tích 28.487 m2, trong đó đất xây nhà cấp 4 chiếm hơn 15.322 m2, diện tích đất lấn chiếm xây dựng các công trình xây dựng khác, chiếm gần 7.000 m2. Gặp gỡ một số hộ xây dựng trái phép trên bờ đầm Ô Loan, bà con đều cho rằng, thấy họ làm được thì mình cũng làm, theo cái lý là cứ xây, cứ ở rồi sẽ hợp thức hóa dần dần.
Về vấn đề lấn chiếm phức tạp tại đầm Ô Loan. Năm 2002, huyện Tuy An và các xã ven đầm, đã có kế hoạch giải tỏa công trình, nhà cửa xây dựng lấn chiếm, trả lại diện tích không gian bờ đầm. Tuy nhiên, khi triển khai thì người dân tụ tập đông người kéo đến UBND xã. Chính quyền các cấp chưa đủ cương quyết lập lại trật tự. Từ đó đến nay, người dân thấy thế cứ lấn tới, làm liều. Người này lấn được người khác cũng làm theo. Tình hình quản lý đất đại ở địa phương gặp nhiều khó khăn, ông Tiếu Văn Cừ, Chủ tịch UBND xã An Cư cho biết: “Các trường hợp vi phạm nêu trên, UBND xã đều lập biên bản nhưng không thể ra quyết định xử phạt vi phạm đất lấn chiếm di tích thắng cảnh”.
Đối với mặt nước đầm Ô Loan, theo con số kiểm đếm của huyện Tuy An cho thấy, có 577 hộ nuôi tôm trong đầm, trong đó có 77 ha đất mặt nước có quyết định được giao, 311 ha nuôi tôm trái phép. Câu chuyện về 311 ha bị lấn chiếm này, đa phần là những hộ đã được giao đất mặt nước cơi nới thêm. Để thanh minh cho việc cơi nới thêm này chính quyền, ban quản lý có quy định quản lý tuyên truyền đối với người dân các xã An Hòa, An Thịnh, An Ninh Đông, An Cư… về nuôi trồng thủy sản chỉ trong phạm vi 100 m tính từ bờ trở ra. Ngoài phạm vi này, sẽ được tính là lấn chiếm và sẽ bị xử lý. Nhưng tình trạng cọc đóng lấn, bờ bao dài đến vài trăm mét vẫn tồn tại. Hơn 100 hộ nuôi tôm xóm Đế, thôn Phú Tân (xã An Cư) xác nhận không bị nhắc nhở, xử phạt.
Cứu đầm Ô Loan?
Đầm Ô Loan không bình yên nữa. Ông Nguyễn Ngọc Lênh, một hộ nuôi tôm trong đầm cho biết: “Tuyến đường giao thông qua các xã An Cư - An Hiệp - An Hòa được mở. Đưởng mở, sự lấn chiếm mặt nước mặt nước nuôi tôm cũng mở. Lấn chiếm đất đai xây dựng nhà trái phép cũng mở luôn”.
Cũng từ phản ánh của người dân, gần đây UBND xã An Cư lại phân chia cấp quyền khai thác sử dụng mặt nước đầm. Các hộ này đã đóng cọc bao quanh đầm khiến một số thuyền qua lại mặt nước trong các thôn không thể lưu thông được. Liên quan đến thực trạng ở đầm Ô Loan, UBND tỉnh Phú Yên làm việc với các sở, ngành liên quan để bàn giải pháp bảo tồn, giải quyết các trường hợp vi phạm, xác định trách nhiệm của các tập thể, cá nhân trong quản lý, nhằm bảo tồn Di tích danh thắng quốc gia, tiến tới xây dựng đô thị Ô Loan trong tương lai. Theo chỉ đạo, ngoài việc xử nghiêm, dứt điểm các trường hợp sai phạm làm mất cảnh quan thiên nhiên, ô nhiễm môi trường nước, phải bảo đảm hài hòa lợi ích giữa nuôi trồng thủy sản của ngư dân với phát triển du lịch.
Theo chỉ đạo của UBND tỉnh Phú Yên, qua rà soát, huyện Tuy An cho rằng, có 129 trường hợp phù hợp với quy hoạch, nằm xen kẽ trong khu dân cư, có thể cho phép làm thủ tục cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất có thu tiền và chuyển mục đích sử dụng. Thời gian tới, tiếp tục vận động nhân dân tự giác tháo dỡ những công trình vi phạm để trả lại mặt bằng cho thắng cảnh đầm Ô Loan. Những diện tích lấn chiếm nhưng không phù hợp với quy hoạch của đầm Ô Loan, sẽ kiên quyết buộc tháo dỡ để sớm lập lại trật tự đầm Ô Loan.
Thêm một sự chỉ đạo chung chung từ cấp tỉnh.
Cấp huyện, cấp xã thì “bó tay”.
Nản lòng khi nhìn đầm Ô Loan bị vùi dập, băm nát.
