Làm mới nhưng đừng lạm dụng
Chỉ vài phút lướt mạng xã hội, ai cũng có thể thu thập đủ một danh sách từ mới “độc lạ” do Gen Z sáng tạo. Tham gia các hội nhóm của giới trẻ, mật độ từ mới càng dày đặc hơn. Nhiều người lo lắng: “Cách dùng từ khác biệt này có giảm đi sự trong sáng của tiếng Việt trong thời hiện đại?”.
Ths, NCS Võ Tuấn Vũ, giảng viên Ngôn ngữ học, khoa Văn học và Ngôn ngữ học, Trường đại học KHXH&NV (Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh) nhìn nhận hiện tượng làm mới ngôn ngữ của giới trẻ theo hướng khá tích cực. Anh Vũ cho rằng, Gen Z đang tạo ra rất nhiều cách nói mới, cách rút gọn, chơi chữ, chuyển nghĩa, pha trộn ký hiệu, hình ảnh, tiếng Anh hay tiếng lóng trên mạng xã hội. Điều đó trước hết là biểu hiện của năng lực sáng tạo ngôn ngữ, chứ không nên vội quy tất cả vào câu chuyện “làm hỏng tiếng Việt”.
Trong nghiên cứu “Thái độ của sinh viên một số trường đại học tại TP Hồ Chí Minh đối với việc sử dụng tiếng Việt trên mạng xã hội của giới trẻ hiện nay” do anh Vũ cùng nhóm sinh viên vừa thực hiện, khi được hỏi về “Thái độ đối với các hiện tượng biến thể ngôn ngữ của giới trẻ hiện nay”, 75,4% sinh viên chọn phương án trung lập, chỉ 3,5% đánh giá tiêu cực. “Con số đó cho thấy chính người trẻ cũng không nhìn ngôn ngữ mạng như một thứ “lệch chuẩn”, mà xem nó như một phần của đời sống ngôn ngữ đương đại. Ngôn ngữ có khả năng biến đổi lịch đại, chuẩn mực không hẳn bất biến. Nhiều từ ngữ hôm nay chúng ta thấy rất bình thường cũng từng là những cách dùng mới. Vấn đề của ngôn ngữ Gen Z không nằm ở chỗ “có được sáng tạo hay không”, mà nằm ở sáng tạo trong hoàn cảnh nào, với ai và nhằm mục đích gì. Các bạn có biết lúc nào nên và không nên dùng nó”, anh Vũ lý giải.
Là nhà sáng tạo nội dung Gen Z chuyên khai thác về lĩnh vực văn học và văn hóa đọc trên mạng, bạn Nguyễn Hữu Tài cho rằng, làm mới tiếng Việt đúng hoàn cảnh sẽ tạo nên chất liệu kết nối sáng tạo, khiến người đọc-nghe-xem cảm thấy thích thú. Thế nhưng, không được tùy tiện mà phải chọn lọc kỹ càng để tránh gây hiểu lầm, dẫn đến những tranh cãi không đáng có. Việc tìm hiểu kỹ và cẩn trọng trong cách dùng câu chữ sẽ giúp nội dung chia sẻ an toàn hơn trên thế giới phẳng. Từ ngữ có nhiều nghĩa, vậy nên, càng dùng hợp ngữ cảnh càng đạt hiệu quả truyền tải thông tin, hạn chế tối đa tình trạng hiểu sai, không đúng với điều người nói, người viết muốn chia sẻ từ đầu.
Hiểu rõ để dùng đúng
Theo chủ kênh TikTok Taipo Reading, làm mới ngôn ngữ là nhu cầu chính đáng của giới trẻ, nhưng họ cần được hướng dẫn để không lệch chuẩn. Nếu biến tấu đi quá xa có thể dẫn đến nhiều xáo trộn trong cách sử dụng ngôn ngữ, thậm chí là tối nghĩa, sai nghĩa khiến cho bản chất giao tiếp bị biến tướng theo chiều hướng khó lường.
“Cần sử dụng tiếng Việt kỹ càng, khéo léo, chỉn chu nhất có thể. Điều này đặc biệt quan trọng với những người có ảnh hưởng trên không gian mạng. Trước khi nhấn nút chia sẻ, phải xác định rõ đối tượng và phương tiện mà chúng ta trình bày. Việc xác định đúng đối tượng và môi trường, kiểm tra thật kỹ cách dùng từ cho sát với ngữ cảnh là vô cùng cần thiết, nếu có nghi ngờ thì chỉnh sửa ngay. Khi muốn tham khảo cách dùng tiếng Việt đúng chuẩn, bạn trẻ không nên quá tin vào trí tuệ nhân tạo, thông tin không chính chủ mà cần đối chứng qua sách vở, các kênh chính thống”, bạn Tài gợi ý.
Còn anh Vũ thì cho rằng, giải pháp hiệu quả nhất không phải là cấm, mà là dạy năng lực lựa chọn phong cách ngôn ngữ. Người trẻ cần hiểu rằng, một cá nhân hoàn toàn có thể đồng thời sử dụng ngôn ngữ mạng rất linh hoạt với bạn bè và vẫn viết một văn bản học thuật, hành chính hay nghề nghiệp chuẩn xác. Nhà trường nên chuyển từ tư duy “bắt lỗi” sang tư duy phân tích ngữ cảnh sử dụng. Thay vì chỉ nói “từ này sai”, giáo viên có thể hỏi: “Từ này phù hợp ở đâu, với đối tượng nào, có thể thay bằng cách diễn đạt nào trong văn bản trang trọng?”.
Bản thân các bạn trẻ cũng nên hình thành thói quen tự kiểm tra trước khi viết. Phải trả lời chính xác ba câu hỏi: “Tôi đang nói với ai? Tôi đang viết ở đâu? Mục đích của văn bản là gì?”. Khi đó, phần lớn vấn đề về đúng chuẩn sẽ tự được giải quyết. Anh Vũ chia sẻ: “Cách tốt nhất để giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt không phải là đóng cửa trước cái mới mà là trang bị thật kỹ kiến thức tiếng Việt nền tảng cho người trẻ, để người trẻ lựa chọn trước các biến đổi. Một ngôn ngữ mạnh là một ngôn ngữ vừa có khả năng tiếp nhận, sáng tạo, vừa có khả năng tự điều chỉnh theo chuẩn mực và hoàn cảnh giao tiếp. Gen Z hoàn toàn có thể làm được cả hai điều đó”.
Công ty cổ phần sách Thái Hà vừa tổ chức sự kiện “Thanh sắc nước nhà - Hẹn nhau kể chuyện tiếng Việt”. Lấy cảm hứng từ bộ sách “Tiếng Việt ân tình” (Lê Trọng Nghĩa chủ biên, NXB Thế giới phát hành), chương trình là cuộc gặp gỡ để nhìn lại hành trình phát triển của tiếng Việt, không chỉ dưới góc độ của một ngôn ngữ giao tiếp mà còn là một phần của ký ức, văn hóa và tâm hồn người Việt.
