Những kịch bản lừa đảo hiện nay không còn dừng ở các tin nhắn trúng thưởng hay đường link giả mạo. Công nghệ AI đã giúp tạo ra video deepfake, giọng nói giả, hình ảnh giả và những câu chuyện được dựng lên đủ sức đánh vào tâm lý người xem. Không ít người trẻ, vốn được xem là thành thạo công nghệ, vẫn trở thành nạn nhân bởi họ tin vào cảm giác “quen mắt” hơn là quy trình kiểm chứng.
Từ yêu cầu cấp thiết ấy, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an, đầu tháng 8 đã phát động chiến dịch “TINAI?” cùng thông điệp “Kiểm trước, tin sau”, hướng tới xây dựng một thế hệ công dân số tỉnh táo trước “ma trận” thông tin trên không gian mạng.
Tại lễ ra mắt chiến dịch, ông Nguyễn Tiến Cường, Trưởng phòng, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05, Bộ Công an), Tổng Thư ký Liên minh Niềm tin số, nhấn mạnh: “Chỉ 3 giây khựng lại trước thông tin giật gân có thể giúp bạn kiểm chứng sự thật và không vô tình trở thành mắt xích lan truyền tin giả”.
Theo ông Nguyễn Tiến Cường, trong kỷ nguyên AI, thuật toán không chỉ phân phối thông tin mà còn âm thầm chi phối sự chú ý của người dùng, tạo nên những “bong bóng thông tin”, từng bước định hình niềm tin và cả quyết định của mỗi cá nhân. Chính vì vậy, nhận thức phải trở thành “lá chắn” đầu tiên khi tiếp nhận thông tin và là “màng lọc” cuối cùng trước mỗi cú nhấp chuột, chia sẻ hay chuyển tiền.
Thông điệp ấy hoàn toàn thống nhất với ý kiến của nhiều chuyên gia an ninh mạng: Năng lực quan trọng nhất của công dân số không nằm ở việc sử dụng thành thạo công nghệ, mà ở khả năng đặt câu hỏi trước mọi thông tin xuất hiện trên màn hình. Khi người dùng hình thành thói quen dừng lại vài giây để kiểm tra nguồn tin, đối chiếu dữ liệu và suy nghĩ trước khi hành động, “kiểm trước, tin sau” sẽ không còn là khẩu hiệu, mà trở thành một phản xạ thường trực.
Giáo dục phản xạ này không thể chỉ trông chờ vào các chiến dịch truyền thông, dù những chương trình như “TINAI?” là bước khởi đầu đáng ghi nhận. Bên cạnh đó, còn cần đến sự chung sức từ nhà trường, gia đình và cả cộng đồng. Nhà trường, với vai trò giáo dục, cần đưa kỹ năng kiểm chứng thông tin trở thành một nội dung thường xuyên trong giáo dục công dân số, thay vì chỉ xuất hiện ở các buổi ngoại khóa. Tương tự, thay vì cấm con sử dụng mạng xã hội, một cuộc trò chuyện ngắn trong gia đình về một video lan truyền đôi khi giá trị hơn nhiều lời cảnh báo chung chung. Trên hết, cả cộng đồng cũng cần nỗ lực xây dựng cho mình sức đề kháng, đầu tiên là từ việc thay đổi nhận thức và cách tư duy.
