Trần Đức Tiến đi tới cõi tuổi thơ

1. Để đi tới niềm hạnh phúc là tác giả của những tác phẩm “Xóm Bờ Giậu” (NXB Kim Đồng, 2018) - Giải B Giải thưởng Sách Quốc gia 2019; “Alo!..Cậu đấy à?” (NXB Kim Đồng, 2022) và “Đi tìm xứ Tu-Bo” (NXB Kim Đồng, 2025) nhà văn Trần Đức Tiến đã trải qua một chặng đường dài với những thử thách trăn trở, những nỗ lực lao động viết văn và sự lựa chọn hướng đi.

Sinh năm 1953 tại xã Nhân Mỹ, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam (nay là Ninh Bình), từ cậu học trò trường làng, Trần Đức Tiến đã thi đỗ vào Trường THPT Lê Hồng Phong - trường chuyên nổi tiếng của tỉnh Nam Định và đạt Giải ba thi Học sinh giỏi Văn toàn miền bắc. Theo học ngành thống kê Đại học Kinh tế Quốc dân, niềm đam mê sáng tác văn học vẫn âm thầm trong tâm hồn, chàng sinh viên Trần Đức Tiến đã trở thành bạn văn với thầy giáo Tô Đăng Hải (tức nhà văn Tô Hải Vân) đang là giảng viên của trường khi đó.

Tốt nghiệp, Trần Đức Tiến làm việc trong ngành thống kê ở Hà Nội. Sống trong không khí văn học của Thủ đô, anh đã có sáng tác gửi tới các cuộc thi văn chương. Năm 1986, Trần Đức Tiến xuất hiện nổi bật với Giải nhất cuộc thi Truyện ngắn của Hội Liên hiệp văn học nghệ thuật Hà Nội. Sau đó anh tiếp tục được Giải nhì cuộc thi truyện ngắn của Tạp chí Văn nghệ quân đội năm 1986 và nhiều giải thưởng khác. Tác phẩm Trần Đức Tiến để lại ấn tượng với lối viết đi vào những tâm tư tình cảm nhỏ bé tinh tế của con người. Trong dàn hợp xướng “đổi mới” thời kỳ đó, sáng tác của anh như một giai điệu trầm lắng không gây ồn ào lớn mà thật sự có dư âm trong lòng người đọc.

2. Với một ý chí quyết liệt, Trần Đức Tiến đã đi ra khỏi “lũy tre làng” miền quê Bắc Bộ, giã biệt Thủ đô Hà Nội “nghìn năm văn hiến”, cùng gia đình vào định cư ở thành phố biển phương nam - Vũng Tàu. Anh cũng đã từ bỏ nghề cán bộ ngành thống kê và trở thành nhà văn chuyên nghiệp làm việc tại Hội Liên hiệp văn học nghệ thuật Bà Rịa-Vũng Tàu. Từng là Chủ tịch Hội. Không dừng ở thành công trong truyện ngắn, anh đã thử sức với tiểu thuyết “Linh hồn bị đánh cắp” (1990) và “Bụi trần” (1992).

Trần Đức Tiến bén duyên văn học thiếu nhi với các tập truyện “Vương quốc vắng nụ cười” (1993) rồi “Dế mùa thu” (1997), “Thằng cúp” (2001) và “Làm mèo” (2003). Những năm tháng này, phong trào viết cho thiếu nhi ở phương nam phát triển mạnh mẽ. Không thể không nói đến sức ảnh hưởng của nhà văn “Trần Hoài Dương” (1943-2011) với tình yêu văn học thiếu nhi vô bờ bến, cũng từ Hà Nội ra đi với mộng ước xây dựng văn học thiếu nhi phát triển ở phương nam. Tác phẩm “Miền xanh thẳm” (2000) của Trần Hoài Dương là tiếng lòng thống thiết nói lên hoài bão chân, thiện, mỹ cho tuổi thơ. Không thể không nói đến sự thành công vang dội của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh với bộ sách “Kính vạn hoa” một bộ truyện dài 45 tập (được sáng tác từ 1995 đến 2002) viết nên một trang sử mới cho văn học thiếu nhi Việt Nam. Và, cũng không thể không nhắc tới tác phẩm “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ” (2002) của tác giả Nguyễn Ngọc Thuần, tác phẩm đã dành cho văn học thiếu nhi Việt Nam giải thưởng quốc tế đầu tiên: Giải thưởng Petter Pan - Thụy Điển 2008.

Là người có tài, có bản lĩnh, Trần Đức Tiến ước mơ về những tác phẩm văn học thiếu nhi Việt Nam hội nhập văn học thiếu nhi thế giới với bản sắc dân tộc Việt. Các nhà văn Việt Nam có thể thu hút bạn đọc trẻ em Việt Nam trước sự du nhập của sách trẻ em thế giới tràn ngập thị trường hiện nay hay không? Sáng tác cho trẻ em của các tác giả Việt Nam có thể được dịch và phát hành cho trẻ em toàn thế giới hay không? Việc ấy nhà văn Tô Hoài tác giả “Dế Mèn phiêu lưu ký” đã làm được từ thế kỷ XX. Các nhà văn Việt Nam thế kỷ XXI có thể làm được điều đó nhiều hơn nữa hay không? Hơn một lần nhà văn Trần Đức Tiến đã phát biểu: “Văn học thiếu nhi Việt Nam đang ở đâu?”.

3. Một cơ hội đặc biệt đã đến với các nhà văn viết cho thiếu nhi Việt Nam và Trần Đức Tiến: Dự án Văn học thiếu nhi Việt Nam-Đan Mạch do NXB Kim Đồng tổ chức với sự tài trợ của Đại sứ quán Đan Mạch cùng sự hợp tác của Hội Nhà văn Đan Mạch và Hội Nhà văn Hà Nội (thời kỳ nhà văn Hồ Anh Thái là Chủ tịch Hội) đã mời gọi các nhà văn, họa sĩ Việt Nam tài năng tụ hội. Trong thời gian 10 năm hoạt động của Dự án, nhà văn Trần Đức Tiến đã là một tác giả tiêu biểu trong hơn 30 tác giả (nhà văn và họa sĩ trẻ) Việt Nam được đào tạo kỹ năng mới. Trần Đức Tiến đã đạt Giải nhất trong cuộc thi sáng tác truyện ngắn lần thứ 3 (2008-2009). Ông đã được cùng các tác giả và cán bộ NXB Kim Đồng sang thăm đất nước Đan Mạch, quê hương của H.C Andersen, người kể truyện cổ tích cho trẻ em toàn thế giới. Nhà văn Trần Đức Tiến đã được các nhà văn viết cho thiếu nhi Đan Mạch rất quý mến và coi như một người bạn thân thiết.

Có lẽ chính những hoạt động gắn bó với văn học thiếu nhi do NXB Kim Đồng kiến tạo đã khiến cho nhà văn Trần Đức Tiến dành toàn bộ tâm huyết cho văn học thiếu nhi. Ông là người có vốn sống phong phú về thế giới côn trùng, động vật làng quê miền nhiệt đới gió mùa Việt Nam. Ông đã trải qua nhiều cung bậc của cuộc đời, hiểu nhiều hạng người sang, hèn trong xã hội. Ông giàu kinh nghiệm viết văn, sử dụng tiếng Việt trong sáng phù hợp mọi tầng lớp bạn đọc ở cả ba miền đất nước. Hơn tất cả Trần Đức Tiến đã biến đổi tâm hồn trải đời của mình trở nên trong sáng và thuần khiết khi viết cho trẻ em.

4. Khi đọc cuốn “Xóm Bờ Giậu” (2018) của Trần Đức Tiến, tôi đã cảm thấy nhà văn đã đi tới được cái đích của văn học thiếu nhi. “Xóm Bờ Giậu” là một áng văn trong veo, nhẹ tênh, lâng lâng dư âm như tiếng tơ đồng của một nghệ sĩ dày công luyện tập tới đỉnh của nghệ thuật chơi đàn. Từng câu chữ như đã chắt lọc mọi tinh túy của cuộc đời tác giả đã trải qua. Thật khó có thể nói được đầy đủ vẻ đẹp và ý nghĩa sâu xa của tác phẩm “Xóm Bờ Giậu” của nhà văn Trần Đức Tiến. Một nhà văn có thể viết một cuốn tiểu thuyết mô tả xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI với đủ loại người sang, hèn theo cách nghĩ cũ kỹ của người lớn. Trần Đức Tiến đã không viết tiểu thuyết cho người lớn. Ông đã viết tác phẩm “Xóm Bờ Giậu” cho trẻ em. Một tác phẩm nhìn đời bằng đôi mắt trong veo và thiện lành của trẻ con. Mỗi nhân vật là một thân phận con người đã hành động và phát triển nhân cách theo cách nghĩ tự nhiên tươi sáng của trẻ em. Và, như thế Trần Đức Tiến đã tự mình thoát khỏi sự bế tắc của cách viết “phản ảnh hiện thực xã hội” đã lỗi thời. Ông đã tới được thế giới của văn học cho trẻ em trong cách viết về xã hội con người Việt Nam hiện tại.

Ở tác phẩm “Alo… Cậu đấy à?”, Trần Đức Tiến đã khiến cho người đọc cảm nhận bất ngờ với việc “Xóm Bờ Giậu” heo hút ngày nào đã trở thành nơi lập thân khởi nghiệp thành công. “Xóm Bờ Giậu” đã sinh ra những nhân vật nổi tiếng và nơi ấy đã có những “di tích lịch sử”! Nơi ấy cũng đã trở thành quê hương của một thế hệ mới. Ôi chao ơi! Nhà văn có lãng mạn không? Xin thưa, có thể tìm thấy không ít những thí dụ chứng minh có những Xóm Bờ Giậu có thật trong xã hội chúng ta và cũng có những nhân tài đã thành danh từ những nơi như Xóm Bờ Giậu. Cũng có thể có người cho rằng, văn học thiếu nhi có khi chỉ là những trang văn đẹp đẽ mơ màng gieo vào đầu óc trẻ thơ những ảo tưởng?

Nhìn lại bước đường thành công của nhà văn Trần Đức Tiến, tôi đã càng thêm thấm thía rằng: Không chỉ dựa vào tài năng thiên bẩm và vận may đầu đời. Con đường đi tới thành công rất cần sự dấn thân rèn luyện học hỏi, trải nghiệm thực tế sâu sắc, lao động chữ nghĩa hết mình. Tôi tin rằng, nhà văn Trần Đức Tiến sẽ còn đem lại cho bạn đọc nhiều tác phẩm văn học thiếu nhi vui vẻ và giàu ý nghĩa.