“Giờ đã có đường bê-tông tốt hơn rất nhiều, xe máy đi được đến Ngải Thầu rồi, mà nhiều người vẫn còn sợ không dám đi, vì nó cao quá, lại có nhiều chỗ gấp tay áo, non cái tay lái là rơi xuống vực ngay. Chả thế mà người H’Mông mình gọi đó là dốc ngựa ngã” - già làng Lử chậm rãi.
Ngôi làng chạm đỉnh mây trời
Ngải Thầu tiếng địa phương nghĩa là “mũi đá”. Quả thật, chiếc xe bán tải gài số thấp, gầm gào bò theo đường bê-tông nông thôn mới từ tỉnh lộ 158 lên tới bản Ngải Thầu Thượng, đồng bào bản địa hay gọi là bản Ma Cha Va (lấy theo tên ngọn núi cùng tên), mới thấy thế nào là “mũi đá” và sức sống kiên cường, bền bỉ của người dân nơi đây. Càng lên cao, nắng thu vàng rượi và gió ù ù thốc mạnh từng cơn như muốn bốc mọi thứ hất tung xuống vực sâu thăm thẳm. Kỳ lạ thay, những rừng cây “tống quá sủ” (theo tiếng đồng bào là cây qua đông) cứ hiên ngang mướt xanh khi vừa qua mùa thay lá. Từng vòm lá xanh dày che đỡ nắng, làm dịu đi những cơn gió lốc hoang hoải, che chắn cho những ngôi nhà, nương ngô xanh tốt nơi đây. Đi từ thôn Ngải Thầu Hạ lên Ngải Thầu Thượng, tôi như chìm trong những hàng cây tống quá sủ cổ thụ. Nhìn từ xa, vầng cây tống quá sủ như chiếc mũ bê-rê khổng lồ che trên đầu “mũi đá” Ngải Thầu, chống chọi với mưa nắng khắc nghiệt và giá rét, mù sương - nơi có bản người H’Mông cao nhất Lào Cai.
Già làng Lử bảo rằng, người H’Mông thường ở nơi cao, có người ở nơi khác cũng cao lắm nhưng thành bản, thành làng như Ngải Thầu thì chỉ ở đây thôi. Con đường bê-tông sáng lên trong nắng trưa chiếu thẳng, như mạch máu lớn nối Ngải Thầu Hạ phía dưới lũng sâu với Ngải Thầu Thượng phía trên đỉnh Ma Cha Va bốn mùa thừa thãi gió trời ban ngày và sương mù giá rét khi đêm về. Tôi nhìn chiếc máy đo độ cao, Ngải Thầu Hạ là 2.010m so với mực nước biển, bản của hơn 60 hộ người H’Mông quần tụ nép mình êm đềm dưới tán cây tống quá sủ thật thanh bình. Những ngôi nhà trình tường bằng đất thấp thoáng bên những ngôi nhà đang xây, đỏ tươi mầu gạch mới. Chúng tôi gò người, cắm cúi bước theo Trưởng thôn Sùng A Sử lên Ngải Thầu Thượng, nơi phần lớn là những gia đình trẻ mới tách ra lên đây lập nghiệp, giữ đất giữ rừng xanh nơi đỉnh trời gió hú, con số đo độ cao hiện lên 2.130m. Chỉ chênh cao có hơn trăm mét thôi mà hai vùng khí hậu khác biệt rõ rệt, trong khi Ngải Thầu Hạ sương mù, ẩm ướt thì Ngải Thầu Thượng nắng như rang, gió thổi liên hồi như muốn bứt tung mọi thứ. Hàng cây tống quá sủ ở đây bị gió núi vuốt rạp về hướng gió thổi, nhưng cứng cáp vững chãi ở nơi khí hậu khắc nghiệt nhất Lào Cai. Trưởng thôn Sùng A Sử kể, thường là mùa đông lạnh kéo dài, sương mù ẩm thấp, người ở Ngải Thầu Hạ phải mang quần áo, chăn màn lên Ngải Thầu Thượng phơi gió cho nhanh khô. Còn già làng Lử bảo, do địa thế tự nhiên nên gió ở thung lũng Thiên Sinh dồn hết vào mũi đá Ngải Thầu, thốc ngược lên đỉnh Ma Cha Va, sinh ra hai vùng thời tiết khác biệt như thế.
Để giữ rừng, giữ nguồn sống của mình, đồng bào H’Mông ở đây nghĩ cách làm nhà trình tường bằng đất, hạn chế sử dụng gỗ rừng. Rồi năm nào cũng vậy, cứ vào ngày Thìn của tháng Giêng đầu năm, bà con lại làm lễ cúng rừng, đề ra quy ước bảo vệ rừng, nhà nào có việc hiếu hỉ thì được phép vào rừng chặt hạ hai cây gỗ già, sâu mọt để làm củi đun. Nếu ai vi phạm làng phạt vạ 30 kg thịt lợn, 10 lít rượu để dân bản trồng cây mới. Vi phạm nhiều lần sẽ bị dân bản không cho vào rừng nữa.
Luật bất thành văn nhưng có sức mạnh chế tài từ cộng đồng, dòng họ và trong mỗi gia đình, nên mỗi cá nhân và gia đình, dòng họ đều tự giác thực hiện. Giờ thì tôi hiểu vì sao ở nơi giá rét, mùa đông hay có tuyết rơi như mũi đá Ngải Thầu, củi là chất đốt rất quý mà rừng vẫn tươi tốt, xanh bạt ngàn chở che cho con người nơi đây. Nhờ vậy mà hôm nay, rất nhiều du khách trong nước và quốc tế đến Ngải Thầu đều “mê tít” rừng tống quá sủ cổ thụ xanh dày trên độ cao 2.100m so với mực nước biển, nắng lửa và gió thổi liên hồi.
Hoa nở trên mũi đá Ngải Thầu
Đứng ở mũi đá Ngải Thầu phóng tầm mắt xuống, phía thung lũng Thèn Pả rực lên màu vàng lúa chín. Người H’Mông, người Dao trên mũi đá này giữ rừng chính là giữ nước để làm ruộng bậc thang, cái bồ thóc Thạch Sanh giữ chân họ định cư không tha hương như bao năm trước. Tuyệt kỹ mở ruộng bậc thang trên đỉnh mây trời Ngải Thầu không ai hơn Thào Cháng. Chỉ một con dao phát, với cái cuốc to bản truyền thống, ông đi khắp vùng mở ruộng thuê cho dân bản, bất cứ chỗ nào chỉ cần có nguồn nước là có thể làm thành ruộng cấy, dù chỉ hẹp bằng một đường bừa. Bao năm rồi, người H’Mông, người Dao ở Ngải Thầu sống nhờ hạt thóc từ ruộng bậc thang, nhờ cây ngô lọt khe xuyên kẽ đá mà thành bắp. Nhưng ông Cháng bảo giỏi lắm chỉ đủ cái ăn, không khá lên được, ở nhà đất với đi bộ mãi thôi.
Hôm tôi đến, bà con Ngải Thầu Thượng lập tổ đổi công vừa giúp nhau gặt lúa vừa thu hoạch sâm đất Hoàng Sin Cô năm nay trúng vụ, tiếng cười nói vang vọng cả đất trời biên ải. Cô gái trẻ Thào Mỷ bảo là “cây tiền” đấy. Hỏi ra mới biết, Thào A Dung là người đầu tiên có công đưa loài sâm đất này về trồng ở mũi đá Ngải Thầu. Từ “cánh chim đầu đàn” này, hơn 200 hộ người H’Mông ở Ngải Thầu đã chuyển nương ngô cằn cỗi, năng suất thấp sang trồng sâm đất Hoàng Sin Cô. Dường như bù lại cái khí hậu khắc nghiệt ở nơi cao nhất Lào Cai này, chất lượng củ sâm đất ở mũi đá Ngải Thầu xếp bậc nhất so với nhiều nơi khác, được người tiêu dùng săn tìm. Tranh thủ nghỉ chân, Trưởng thôn Sùng A Sử phấn khởi khoe, gần chục năm nay trồng cây sâm đất, bà con ở đây có nguồn thu hàng chục tỷ đồng. Nhờ vậy nhiều hộ xây được nhà kiên cố, mua sắm được các vật dụng, tiện nghi sinh hoạt chạy điện lưới, nâng cao cuộc sống và hội nhập với bên ngoài. Hôm chúng tôi đến, Sùng A Lử có tiền bán củ Hoàng Sin Cô, đang hào hứng xây ngôi nhà gạch, mái bằng để chống chọi với gió mưa, rét lạnh ở đỉnh Ma Cha Va hùng vĩ, để giữ rừng, giữ đất vùng biên giới phía tây Lào Cai.
Vượt qua con dốc nhỏ, ngoặt xuống phía thung lũng thấp, òa ra trước mặt chúng tôi là thảm xanh bạt ngàn những bông hoa như chiếc mỏ con chim hồng hạc núi đung đưa trong tiết thu se lạnh. Không ngờ ở mũi đá Ngải Thầu thừa gió núi, sương lạnh, thiếu cả nước nhưng loài hoa đẹp mà đỏng đảnh như ly lại rực rỡ đến thế. Trong ráng chiều thu vàng như rót mật, những cô gái dân tộc thoăn thoắt cắt hoa, bó giấy bóng kính, chuyển lên xe đưa về nơi tập kết để giao cho khách, nét mặt rạng rỡ bên hoa, thật đẹp. Anh bạn nhiếp ảnh bấm máy như bắt được khoảnh khắc vàng thật tự nhiên hiếm có. Ở Lào Cai, cây hoa ly trước chỉ trồng được ở Sa Pa, thế mà nay đã rủ nhau về đứng chân trên mũi đá Ngải Thầu. Chủ nhân của vườn ly bạt ngàn kia là chàng trai đất Mê Linh (Hà Nội), vì mê hoa và đất cùng con người hồn hậu nơi đây mà khởi nghiệp ở ngôi làng chạm trần mây này. Cách đây chừng ba năm, anh Lê Văn Tứ đang trồng hoa ly ở Sa Pa đã quyết tìm đến mũi đá này, đưa cây hoa ly lên đỉnh Ngải Thầu sương gió. Anh bảo cũng thất bại mấy lần, mất cả vốn lẫn công sức nhưng không bỏ cuộc. Đến nay, hơn 4 ha ly mỗi năm đưa ra thị trường khoảng 80.000 cành hoa đẹp nhất vùng Tây Bắc. Anh Tứ bảo, hoa ly kép ở đây đẹp nhất vùng, bởi bông to, cánh hoa dày, sắc màu rực rỡ và tươi lâu. Cắm bình hoa gần tháng mới tàn, bởi thế nên thị trường Hà Nội rất chuộng. Trưởng thôn Sùng Sử bảo, nhờ cây hoa ly, nhiều gia đình ở Ngải Thầu cho thuê đất 35 triệu đồng/ha/năm, rồi phụ nữ nhận việc chăm sóc và thu hái, đóng gói hoa theo mùa vụ nên có nguồn thu nhập khá. Nhiều hộ đã thoát nghèo, vươn lên làm giàu, con cái được học hành tiến bộ. Ngải Thầu hôm nay đã xóa hết nhà tạm, hơn hai phần ba số hộ nhà xây kiên cố, điện - đường - trường - trạm đủ đầy. Mừng nhất là gần chục con em người dân tộc đã đi học đại học, cao đẳng, học nghề. Đó chính là nguồn lực quý để Ngải Thầu bước tiếp, hội nhập cùng bè bạn muôn phương.
Ở phía cuối vườn hoa ly, tôi gặp Thào A Thếnh là người đầu tiên vừa làm xong căn nhà hai tầng, theo kiến trúc nhà người H’Mông, nằm giữa Ngải Thầu Thượng, để đón khách ta đi phượt và khách nước ngoài đi điền dã, trải nghiệm. Đó sẽ là “đốm sáng” để lan tỏa cách nghĩ, cách làm mới, nhằm khai thác thế mạnh cảnh quan và bản sắc văn hóa truyền thống của vùng đất và con người nơi đây, để xóa nghèo hiệu quả và bền vững ở mũi đá Ngải Thầu hùng vĩ.
