Nhiều bất cập
Trước năm 2009, chưa có cơ chế chính sách bảo tồn, cải tạo, chưa có các văn bản quản lý về sửa chữa, phá dỡ, xây dựng và bảo tồn quỹ nhà biệt thự cũ. Vì thế, từ nhiều năm nay, không ít ngôi biệt thự cũ đã bị biến dạng cả về hình dáng kiến trúc bên ngoài và mục đích, công năng sử dụng. Vì có giá trị kinh tế cao, phần lớn tầng một những ngôi nhà này đã được cho thuê, sau đó cải tạo, sửa chữa thành hàng quán, phần tầng hai thì tận dụng tối đa không gian diện tích để làm nơi ở, sinh hoạt thường ngày…
Tại những biệt thự do nhiều hộ gia đình cùng sử dụng hoặc đan xen giữa nhà dân và cơ quan, mức độ xuống cấp ngày càng nghiêm trọng. Nguyên nhân là do một bộ phận tổ chức, cá nhân sử dụng nhà biệt thự chưa nhận thức đầy đủ ý nghĩa, tầm quan trọng của việc bảo tồn, phát huy giá trị của nhà biệt thự cũ, chưa xác định được ý thức, trách nhiệm, chưa tích cực phối hợp với các cơ quan chức năng thực hiện bảo tồn.
Hiện nay, quản lý nhà nước về di tích lịch sử, văn hóa, trong đó có các công trình nhà, biệt thự kiến trúc Pháp cổ còn thiếu những quy định cơ bản, việc phân cấp quản lý cũng xuất hiện sự chồng chéo từ cấp bộ, ngành, thành phố xuống đến cấp xã, phường. Nhiều cán bộ quản lý thiếu chuyên môn nên không có sự tham mưu về phương án quản lý, nhiều công trình vi phạm nhưng không xử lý kịp thời. Chính sự thiếu thống nhất giữa các văn bản pháp luật đã dẫn đến những công trình cần được bảo tồn bị xâm hại trong thời gian dài hoặc bị sửa chữa, cải tạo một cách tùy tiện. Trong đó, có nhiều nhà biệt thự chuyên dùng do các cơ quan, đơn vị của Trung ương và thành phố quản lý, sử dụng làm trụ sở, cơ sở sản xuất, kinh doanh… chưa được khai thác hiệu quả do chưa có cơ chế nên việc quản lý còn bất cập.
Xây dựng các giải pháp phù hợp
UBND TP Hà Nội đã ban hành quyết định về Giải pháp đẩy mạnh công tác quản lý, sử dụng các biệt thự công được xây dựng từ trước năm 1954 trên địa bàn thành phố giai đoạn 2021-2025. Theo đó, biệt thự thuộc đối tượng quản lý của quy chế này được phân loại thành ba nhóm gồm: nhóm 1 (70-100 điểm) là những biệt thự được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa theo quy định của pháp luật về di sản văn hóa; biệt thự gắn liền với cách mạng-kháng chiến được cơ quan nhà nước có thẩm quyền xếp hạng; biệt thự có giá trị đặc biệt về kiến trúc (từ 30-35 điểm về giá trị kiến trúc nghệ thuật). Nhóm 2 được đánh giá từ 50-69 điểm, là những biệt thự có giá trị về kiến trúc, nhưng không thuộc biệt thự nhóm 1. Nhóm 3 được đánh giá dưới 50 điểm, gồm những biệt thự không thuộc nhóm 1, nhóm 2. Theo quy định, tất cả các nhà biệt thự thuộc danh mục quản lý (bao gồm cả biệt thự thuộc sở hữu của Nhà nước, của các tổ chức, của hộ gia đình, cá nhân) không được tự ý phá dỡ.
Để giải quyết các vướng mắc liên quan, thành phố cũng đưa ra các giải pháp gồm sửa đổi, bổ sung Luật Thủ đô với các nội dung về biệt thự cũ, nhà cổ và các công trình kiến trúc khác; ban hành cơ chế hỗ trợ các tổ chức, cá nhân tham gia cải tạo, chỉnh trang, tái thiết nhà cổ, biệt thự cũ, các công trình kiến trúc khác có giá trị trong khu vực nội đô lịch sử và nhóm giải pháp về kỹ thuật.
Ông Phạm Tuấn Long, Chủ tịch UBND quận Hoàn Kiếm cho biết, với hiện trạng về quản lý nhà đất tại địa bàn quận, các biệt thự Pháp cũ được phân thành hai loại sở hữu là Nhà nước (các công thự, dinh thự, các trụ sở cơ quan, các tổ chức quốc tế, ngoại giao, nhà riêng các đại sứ quán) và các biệt thự do tư nhân quản lý. Quận đang tiến hành rà soát lại toàn bộ quỹ biệt thự trên địa bàn, cùng đó rà soát lại cả phần quản lý nhà đất. Trong thời gian tới sẽ tập trung ưu tiên bảo tồn các biệt thự có giá trị, quản lý tốt quỹ nhà do Nhà nước đang quản lý, kịp thời bảo tồn trùng tu theo đúng kỹ thuật của ngành bảo tồn.
Qua rà soát, đánh giá, UBND TP Hà Nội đã xác định danh mục 1.216 biệt thự được phân loại về sở hữu, quản lý; trong đó 367 biệt thự thuộc sở hữu nhà nước (gồm 177 biệt thự nhóm 1; 131 biệt thự nhóm 2; 59 biệt thự nhóm 3); 732 biệt thự thuộc sở hữu hỗn hợp (giữa Nhà nước với các hộ dân hoặc giữa các hộ dân với nhau) và 117 biệt thự thuộc sở hữu tư nhân.
