Tạo những “vùng sáng”
Tại Hội thảo “Phát triển mô hình đại học tinh hoa, đại học xuất sắc tại Việt Nam trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW, Chiến lược phát triển giáo dục đại học và Quy hoạch mạng lưới cơ sở giáo dục đại học” ngày 10/8, Thứ trưởng Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) Lê Quân nhấn mạnh, trong giai đoạn tới, “chất lượng” phải trở thành giá trị đương nhiên của giáo dục đại học. Chất lượng không thể chỉ do từng trường tự xác lập, mà phải hướng tới những chuẩn đáp ứng yêu cầu phát triển của Việt Nam và thế giới.
Yêu cầu này xuất phát từ một thực tế đáng suy nghĩ: Tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi cao nhưng vẫn có cử nhân thất nghiệp, làm việc không đúng chuyên môn hoặc chưa phát huy được năng lực. Bằng cấp vì thế không còn là thước đo đủ để đánh giá chất lượng đào tạo. Điều quan trọng hơn là người học có thể làm được gì sau khi bước vào thị trường lao động.
Với những cơ sở định hướng tinh hoa, xuất sắc, trọng điểm, yêu cầu này càng rõ. Chuẩn đầu vào, chuẩn đầu ra, chương trình đào tạo và các điều kiện bảo đảm chất lượng phải được xác định ngay từ đầu, phù hợp với sứ mạng và lĩnh vực mà nhà trường lựa chọn.
Bộ GD&ĐT dự kiến xây dựng bộ tiêu chí sàng lọc, lựa chọn các cơ sở giáo dục đại học theo từng nhóm. Các trường có thể chủ động đăng ký, lựa chọn lĩnh vực có thế mạnh để phát triển; Nhà nước căn cứ sứ mạng, chiến lược và quy hoạch để giao nhiệm vụ cho những cơ sở có vai trò dẫn dắt. Đáng chú ý, Bộ không định hướng một bộ tiêu chí cứng nhắc áp dụng cho tất cả, mà tính tới lộ trình 2026-2030, trong đó mỗi cơ sở có thể xác định lĩnh vực thế mạnh để hình thành những “vùng sáng” trong hệ thống.
Đây là sự thay đổi từ tư duy phát triển đồng đều sang phát triển có trọng tâm. Theo định hướng Chiến lược phát triển giáo dục đại học giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến 2045, hệ thống sẽ chuyển từ phát triển phân tán, dàn trải sang xây dựng hệ sinh thái giáo dục đại học quốc gia, kết nối cơ sở đào tạo với viện nghiên cứu, doanh nghiệp, địa phương và đối tác quốc tế.
Theo mô hình dự kiến, nhóm tinh hoa gồm khoảng 3-5 cơ sở, tập trung nghiên cứu đỉnh cao, cạnh tranh quốc tế và đổi mới sáng tạo lõi; nhóm trọng điểm khoảng 25-30 cơ sở đảm nhiệm đào tạo nhân lực chất lượng cao, dẫn dắt vùng, ngành; các cơ sở còn lại tập trung đào tạo thực hành nghề nghiệp. Cơ chế phân tầng gắn với sứ mạng, mục tiêu, KPI, nguồn lực và sản phẩm đầu ra, theo nguyên tắc tự chủ cao hơn phải đi cùng trách nhiệm giải trình cao hơn.
Thứ trưởng GD&ĐT Lê Quân cũng lưu ý, phát triển đại học tinh hoa không phải câu chuyện riêng của hai Đại học Quốc gia. Nhiều cơ sở có thể vươn lên nếu xác định đúng thế mạnh. Vấn đề là nguồn lực phải được tập trung cho những mũi nhọn thay vì chia đều, qua đó hình thành các trung tâm xuất sắc và lĩnh vực trọng điểm. Nhà nước giao nhiệm vụ cũng phải đi cùng cơ chế, chính sách và nguồn lực tương ứng.
Đo bằng chất lượng và tác động
Đại học Quốc gia Hà Nội đang từng bước chuyển đổi theo hướng đại học tinh hoa trên nền tảng đào tạo tài năng được xây dựng qua nhiều năm. Theo ông Đào Thanh Trường, Phó Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, đơn vị đang xây dựng đề án ươm tạo nguồn nhân lực tài năng từ bậc THPT, trong đó nghiên cứu đưa một số học phần đại học xuống giảng dạy ở phổ thông, tạo sự liên thông giữa hai cấp học.
Ở bậc đại học, nhiều chương trình đào tạo tài năng, tiên tiến, chuẩn quốc tế, chất lượng cao và các chương trình liên ngành về công nghệ cốt lõi, công nghệ bán dẫn đã được triển khai. Ở bậc sau đại học, đào tạo gắn với nghiên cứu đỉnh cao thông qua 48 nhóm nghiên cứu mạnh. Từ năm 2021, Đại học Quốc gia Hà Nội triển khai học bổng 100-120 triệu đồng/năm cho nghiên cứu sinh và thực tập sinh xuất sắc, sau đó mở rộng tới 12 đơn vị đào tạo.
Theo ông Đào Thanh Trường, tiến tới đại học tinh hoa là quá trình chuyển đổi về chất: Từ phân tán sang tích hợp sức mạnh hệ thống, từ mở rộng quy mô sang ưu tiên chất lượng và đào tạo tài năng, từ kết quả học thuật sang tác động xã hội. Mô hình “One VNU”, với các nguồn lực dùng chung tại Hòa Lạc, được xác định là một nền tảng quan trọng cho quá trình này.
GS, TS Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, xây dựng đại học tinh hoa là nhiệm vụ chiến lược để Việt Nam chuyển từ tiếp nhận tri thức sang làm chủ công nghệ và từng bước dẫn dắt. Ông đúc kết: “Xuất sắc = Chất lượng × Văn hóa × Tác động quốc gia”.
Theo đó, một đại học tinh hoa phải tạo ra tri thức mới, phát triển công nghệ chiến lược và góp phần hình thành những chuẩn mực mới cho xã hội. Chất lượng phải trở thành văn hóa học thuật, được xây dựng trên các giá trị liêm chính, hợp tác, tự chủ và xuất sắc. Quan trọng hơn, những trường này không nên trở thành “ốc đảo” đặc quyền, mà phải đóng vai trò đầu tàu, thử nghiệm mô hình mới, chia sẻ hạ tầng tri thức và lan tỏa giá trị tới toàn hệ thống.
Để làm được điều đó, theo GS, TS Chử Đức Trình, cần một “khế ước mới”: Nhà nước trao quyền tự chủ, niềm tin và nguồn lực đầu tư trọng điểm; các trường cam kết đạt chất lượng đẳng cấp quốc tế và chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động.
Tập trung nguồn lực, tháo điểm nghẽn
Nguồn lực là một trong những bài toán quyết định khả năng hình thành các đại học tinh hoa. Hệ thống giáo dục đại học đã phát triển nhanh về quy mô, nhưng nguồn lực cho nghiên cứu, thu hút nhân tài, phòng thí nghiệm và đổi mới sáng tạo vẫn còn phân tán.
PGS, TS Võ Văn Minh, Hiệu trưởng Trường đại học Sư phạm (Đại học Đà Nẵng) cho rằng, xây dựng đại học tinh hoa là định hướng cần thiết trong bối cảnh cạnh tranh giữa các quốc gia ngày càng dựa vào tri thức, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đây không chỉ là nhiệm vụ của ngành Giáo dục mà liên quan trực tiếp tới năng lực cạnh tranh và vị thế quốc gia.
Việt Nam có những nền tảng thuận lợi để thực hiện mục tiêu này, từ sự quan tâm, quyết tâm chính trị đối với khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và nhân lực chất lượng cao đến đội ngũ giảng viên, nhà khoa học trẻ ngày càng năng động, khả năng hội nhập quốc tế tốt. Sinh viên Việt Nam cũng có khả năng thích ứng nhanh với công nghệ mới.
Tuy nhiên, theo PGS, TS Võ Văn Minh, điểm nghẽn lớn vẫn nằm ở thể chế và cơ chế phát triển đại học. Quyền tự chủ chưa đồng bộ, đầu tư cho nghiên cứu và đổi mới sáng tạo còn dàn trải, cơ chế thu hút và đãi ngộ nhân tài chưa đủ mạnh để hình thành môi trường học thuật đẳng cấp quốc tế. Nhiều trường vẫn phải dành phần lớn nguồn lực cho tuyển sinh và đào tạo, trong khi thiếu điều kiện đầu tư tương xứng cho nghiên cứu và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Quốc tế hóa cũng là một thước đo đáng chú ý. TS Lê Mai Lan, Chủ tịch Hội đồng Trường đại học VinUni, cho biết, Việt Nam hiện có khoảng 250.000 người Việt học tập ở nước ngoài, trong khi chỉ khoảng 22.000 sinh viên quốc tế đến Việt Nam. Chi phí đưa người học ra nước ngoài được ước tính 4-5 tỷ USD mỗi năm. Theo bà, quốc tế hóa cần hướng tới thu hút nhân tài, đồng đào tạo, đồng nghiên cứu và tạo ra tri thức có khả năng lan tỏa quốc tế.
Những con số này cho thấy bài toán của đại học tinh hoa không dừng ở thứ hạng. Đó còn là khả năng giữ chân người tài, thu hút các nhà khoa học và người học quốc tế, tạo ra môi trường đủ hấp dẫn để tri thức được hình thành, kết nối và chuyển hóa thành giá trị.
Bởi vậy, đổi mới sáng tạo cần được đặt ở vị trí trung tâm. Bộ GD&ĐT yêu cầu các trường rà soát năng lực, xác định hướng phát triển và chủ động đăng ký tham gia nhóm đại học tinh hoa, trường trọng điểm/xuất sắc hoặc phát triển các trung tâm xuất sắc. Các trường đồng thời phải tái cấu trúc chương trình, tích hợp AI, công nghệ cốt lõi và đổi mới phương thức đào tạo theo hướng thực chiến, nghiên cứu dự án.
PGS, TS Võ Văn Minh đề xuất Nhà nước đầu tư trọng điểm, dài hạn cho những đại học có tiềm năng dẫn dắt, đồng thời trao quyền tự chủ thực chất về học thuật, tổ chức, tài chính và nhân sự. Về phía các trường, cần thay đổi tư duy phát triển, xây dựng văn hóa học thuật, thúc đẩy nghiên cứu liên ngành, gắn kết với doanh nghiệp, thu hút người tài và tạo môi trường khuyến khích sáng tạo.
