Từ những giống lúa mùa cổ truyền gắn với hình ảnh con trâu, bờ đê đến những giống lúa thơm đạt giải thưởng quốc tế, mỗi hạt gạo đều mang theo câu chuyện về sự bền bỉ, sáng tạo, khát vọng nâng tầm nông nghiệp Việt Nam.
Giữ hồn cốt lúa mùa
Trong khi nhiều địa phương ở miền Tây đã chuyển mạnh sang giống ngắn ngày, mô hình thâm canh hiện đại, tại xã Châu Thành, tỉnh An Giang, ông Lê Quốc Việt lại chọn một con đường khác: Phục hồi hơn 40 giống lúa mùa bản địa, những giống lúa từng gắn bó với đồng ruộng Nam Bộ nhưng dần mai một theo thời gian. Xuất phát từ ký ức về những mùa lúa xưa trong tuổi thơ, ông Việt mong muốn giữ lại một phần văn hóa canh tác truyền thống của cha ông.
Những năm đầu, ông phải rong ruổi nhiều nơi, tìm mua lại từng giống lúa quý, có giống chỉ còn lại vài nắm trong dân. Toàn bộ diện tích hơn 2,5 ha của ông được canh tác bằng phương pháp hoàn toàn hữu cơ: Dùng bèo hoa dâu làm phân xanh, thả vịt và chim để bắt sâu, không sử dụng bất kỳ loại phân hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật. Cách làm này khiến ruộng lúa của ông trở thành “bảo tàng sống” về nông nghiệp truyền thống, nơi sinh viên, nhà khoa học và khách du lịch tìm đến để nghiên cứu, trải nghiệm.
Nhiều giống lúa mùa quý hiếm như Chim Rơi, Ba Bụi, Trắng Tép, Tàu Hương được phục hồi thành công. Trong đó, hai giống Móng Chim Rơi, Móng Chim Vàng được chứng nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh. Mỗi năm, ông cung cấp khoảng 20 đến 30 tấn lúa mùa hữu cơ, có giá trị kinh tế cao, ổn định. “Làm lại lúa mùa không chỉ để bán gạo, mà để người trẻ thấy được ông bà mình từng sống và canh tác như thế nào. Đó là ký ức, cũng là một phần bản sắc của đồng bằng”, ông Việt chia sẻ. Nếu ông Việt được xem là người giữ lại những gì xưa cũ, thì kỹ sư Hồ Quang Cua ở tỉnh Sóc Trăng (cũ), lại là người đem đến một diện mạo mới cho hạt gạo Việt Nam.
Từ năm 1980, khi câu chuyện về giống lúa thơm của Việt Nam gần như còn trống, kỹ sư Cua cùng cộng sự đã bắt đầu hành trình lai tạo giống lúa chất lượng cao. Qua hàng trăm lần thử nghiệm, ông cho ra đời dòng giống ST3, ST5, ST10, ST20… mỗi giống là một bước tiến về năng suất, khả năng chống chịu và nhất là hương vị. Đỉnh cao của hành trình ấy là ST25, giống lúa từng ba lần được vinh danh gạo ngon nhất thế giới. Không chỉ nổi bật ở độ dẻo, thơm tự nhiên, ST25 còn phù hợp với điều kiện canh tác của đồng bằng, chu kỳ sinh trưởng ngắn, giúp nông dân dễ tiêu thụ, doanh nghiệp dễ xuất khẩu.
Ông Cua cho biết: “Khi chưa có giải thưởng quốc tế, người tiêu dùng trong nước đã chọn ST25 trước. Giải thưởng chỉ là sự ghi nhận cho chất lượng vốn đã được khẳng định”. Sự ra đời của ST25 không chỉ mang lại niềm tự hào cho nông nghiệp Việt Nam mà còn mở ra hướng đi mới cho cây lúa: Tập trung vào phân khúc gạo thơm, gạo chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu ngày càng khắt khe của thị trường thế giới.
Hạt gạo - từ ký ức đến tương lai xanh
Song hành cùng nông dân và doanh nghiệp, Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long (Viện Lúa) hơn 47 năm qua vẫn là trung tâm nghiên cứu giống lúa lớn nhất cả nước. Thành lập năm 1977 trong điều kiện khó khăn, cơ sở vật chất hạn chế, bằng sự kiên trì, viện đã trở thành nơi khai sinh của hơn 180 giống lúa; trong đó, nhiều giống đã trở thành chủ lực của ngành như: OM5451, OM18, OM429, OM8… Tiến sĩ Trần Ngọc Thạch, Viện trưởng cho biết: “Mục tiêu hiện nay của viện là phát triển các nhóm giống theo từng phân khúc rõ ràng: Gạo thơm chất lượng cao, gạo dinh dưỡng, giống Nhật, giống nếp, nhất là nhóm giống thích ứng biến đổi khí hậu”.
Những nghiên cứu gần đây của Viện Lúa tập trung vào các giống chịu hạn, chịu mặn, phù hợp với những vùng xung yếu trước tác động của xâm nhập mặn và biến đổi khí hậu tại Đồng bằng sông Cửu Long. Nhiều giống đã được đưa vào sản xuất, giúp nông dân vượt qua những mùa khô hạn gay gắt. Không chỉ nghiên cứu giống, Viện Lúa còn chú trọng chuyển giao công nghệ, liên kết với các doanh nghiệp lớn để hình thành chuỗi giá trị lúa gạo hoàn chỉnh, từ nghiên cứu-sản xuất-chế biến thương mại.
Điều này giúp ngành lúa gạo Việt Nam phát triển theo hướng bền vững, giảm phát thải và tăng giá trị xuất khẩu. Một trong những đối tác gắn bó lâu dài với Viện Lúa là tập đoàn Lộc Trời, doanh nghiệp hàng đầu trong chuỗi ngành hàng lúa gạo. Chủ tịch tập đoàn Huỳnh Văn Thòn khẳng định: Sự kết hợp giữa nhà khoa học và doanh nghiệp là then chốt để hình thành hệ sinh thái sản xuất lúa gạo chất lượng cao.
Lộc Trời thường xuyên sử dụng các giống lúa do Viện Lúa nghiên cứu; đồng thời, triển khai mô hình “cánh đồng lớn”, hỗ trợ nông dân từ khâu kỹ thuật đến tiêu thụ đầu ra, bảo đảm chất lượng hạt gạo đồng nhất theo tiêu chuẩn xuất khẩu. Nhờ sự kết hợp này, nhiều sản phẩm gạo Việt Nam đã có mặt trong những thị trường khó tính như EU, Mỹ, Nhật Bản, Trung Đông.
Từ hành trình hồi sinh lúa mùa của ông Lê Quốc Việt, thành công của giống ST25 đến những nghiên cứu bền bỉ của Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long, có thể thấy hạt gạo Việt Nam hôm nay không chỉ là sản phẩm nông nghiệp, mà còn là kết tinh của tri thức, nỗ lực và khát vọng đổi mới. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động mạnh đến vùng đất này, sự chung tay của nhà khoa học, nông dân và doanh nghiệp càng trở nên quan trọng. Mỗi đổi mới trong kỹ thuật canh tác, mỗi giống lúa mới được lai tạo đều là những bước đi cần thiết để bảo đảm bảo an ninh lương thực và hướng đến một nền nông nghiệp xanh, bền vững.
