Không chỉ là miền quê trù phú với những vườn cây trái sum suê, Sơn Cẩm Hà còn là nơi lưu dấu nhiều địa danh gắn liền với lịch sử dân tộc, nơi từng chứng kiến những năm tháng hào hùng nhưng cũng đầy hy sinh, mất mát của cha ông. Trong dòng chảy lịch sử ấy, đình làng Hội An chính là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa, tâm linh sâu sắc của cộng đồng cư dân nơi đây.
Lưu dấu lịch sử
Đình làng Hội An tại thôn Hội An, xã Sơn Cẩm Hà được xây dựng vào khoảng năm 1870. Đình làng ra đời gắn với tên tuổi một nhân vật xuất chúng, người đã theo chân tiền hiền Nguyễn Phúc đến khai khẩn, sinh sống tại làng Hội An, đó là phó bảng Nguyễn Đình Tựu (1828-1888).
Nguyễn Đình Tựu cũng là người có công đầu và đóng góp rất lớn trong việc xây dựng đình làng Hội An nhằm tri ân và thờ cúng các bậc tiền nhân đã có công khai phá, lập làng và đã được đông đảo người làng đồng tình hưởng ứng.
Tại làng Hội An, công tác xây dựng đình lúc bấy giờ do ông Nguyễn Đình Dương, là Chánh tổng, Tổng Tiên Quí (huyện Hà Đông, phủ Tam Kỳ xưa) cùng các cộng sự của ông triển khai thực hiện. Việc đóng góp xây dựng đình được triển khai trong toàn dân, tùy theo gia cảnh. Sau một năm chuẩn bị cây gỗ, vật liệu đình làng Hội An được khởi công xây dựng. Phần mộc của ngôi đình được các nghệ nhân phường mộc Văn Hà đảm nhiệm, ngoài ra làng còn trọng dụng những người thợ tài giỏi trong làng tham gia vào phần xây dựng, kiến thiết. Sau hơn 2 năm khởi công, ngôi đình đã được hoàn thiện.
Ban đầu, không gian của đình làng gồm 5 kiến trúc. Bên cạnh ngôi nhà Tự Hiền (đình chính) còn có nhà kho, nhà hội họp, nhà Thủ Hộ và về sau dân làng còn xây thêm ngôi nhà thờ Bà Tư là người có công với làng trong việc đóng góp cúng tế.
Trải qua chiến tranh và thời gian, các kiến trúc của đình làng dần dần bị hư hại, phá bỏ. Hiện nay, đình làng còn lại hai kiến trúc gồm: Chính diện là ngôi nhà Tự Hiền và kế bên trái là nhà kho - nơi cất giữ vật dụng, tài sản của làng phục vụ cho việc cúng tế hàng năm.
Tuy nhiên, những gì còn lại vẫn đủ để gợi nhắc về một thời vàng son của làng quê xưa. Hơn 150 năm, đình làng Hội An là nơi lưu giữ những bản sắc văn hóa đặc trưng của cư dân Tiên Phước xưa, là nơi người dân thể hiện lòng tri ân đối với bậc tiền nhân, những người đã có công khai hoang lập làng trong thời kỳ “mở cõi” ở vùng đất Tiên Phước và cả những người có công với làng sau này.
Từ không gian linh thiêng của đình làng, những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được gìn giữ và phát huy. Những hoạt động cộng đồng dần dần được phục hồi đã tạo nên một không khí sống động vốn có của Đình làng Hội An xưa. Ngày 21/7/2014, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam lúc bấy giờ đã có Quyết định số 2276/QĐ-UBND công nhận đình làng Hội An là di tích văn hóa lịch sử.
Bí thư chi bộ, Thôn Trưởng thôn Hội An Bùi Thị Huấn chia sẻ, từ những giá trị lịch sử văn hóa, nghệ thuật của di tích đình làng Hội An, những năm gần đây, chính quyền địa phương đã có những việc làm thiết thực như khoanh vùng bảo vệ, huy động các nguồn lực tiến hành trùng tu cấp thiết đối với di tích đình Làng Hội An.
Các hạng mục như tường rào bảo vệ, cảnh quan khuôn viên và hai kiến trúc còn lại của Đình làng Hội An được tu bổ, cải tạo, nâng cấp, khắc phục tình trạng hư hại, xuống cấp ở các cấu kiện gỗ, đồng thời nghiêm cấm mọi sự tác động của người dân trong khu vực đình làng.
Đổi thay vùng đất
Hằng năm, lễ Kỳ Yên tại đình làng Hội An là sự kiện văn hóa lớn nhất vùng, kéo dài từ một đến ba ngày với nghi thức rước sắc trang trọng. Tiếng trống đình vang lên cũng là lúc người dân cùng hướng về nguồn cội, cầu mong "phong điều vũ thuận", mùa màng bội thu và "quốc thái dân an".
Hơn một thế kỷ rưỡi trôi qua, mái đình này không chỉ là nơi thờ tự mà còn là bảo tàng sống lưu giữ bản sắc của cư dân Tiên Phước xưa. Đó là nơi người dân bày tỏ lòng thành kính với các bậc tiền nhân, những người đã có công khai khẩn, lập làng trong thời kỳ mở cõi và những người có công với làng qua các thời kỳ.
Theo thông tin từ xã Sơn Cẩm Hà, nhằm bảo tồn nét văn hóa làng, kết hợp quảng bá phát triển du lịch, từ ngày 24-26/4, Ủy ban nhân dân xã tổ chức Lễ hội Kỳ Yên lần thứ III năm 2026. Hiện nay, công tác chuẩn bị cho Lễ hội được xã Sơn Cẩm Hà khẩn trương triển khai. Theo kế hoạch, lễ hội sẽ diễn ra tại các địa điểm chính như Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh Đình làng Hội An, các khu vực trung tâm tại thôn Hội An.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Sơn Cẩm Hà Phạm Việt Hậu chia sẻ: “Việc tổ chức lễ hội hướng tới mục tiêu bảo tồn và phát huy giá trị di tích đình làng hơn 150 năm tuổi của làng Hội An, bảo tồn nét văn hóa độc đáo của Lễ hội Kỳ Yên. Bên cạnh các nghi thức truyền thống, xã sẽ tổ chức trưng bày, quảng bá sản phẩm đặc trưng của địa phương nhằm gắn kết với định hướng phát triển du lịch cộng đồng, tạo không gian sinh hoạt văn hóa lành mạnh cho người dân và du khách”.
Không chỉ rộn ràng trong những ngày hội, đời sống thường nhật của người dân Sơn Cẩm Hà cũng mang đậm nét văn hóa truyền thống, nổi bật là nét đẹp văn hóa nhà vườn đặc trưng.
Ngoài những nét đẹp của làng quê, Sơn Cẩm Hà còn được thiên nhiên ưu ái ban tặng một danh thắng đầy ấn tượng, đó là thác Ồ Ồ với dòng suối dài hơn 7km, bắt nguồn từ những cánh rừng nguyên sinh trên dãy núi cao của địa phương, len lỏi qua từng tán cây, từng ghềnh đá, trước khi hợp dòng tạo nên những tầng thác trắng xóa đẹp mắt. Đây cũng chính là một trong những tiềm năng lớn để Sơn Cẩm Hà phát triển du lịch sinh thái gắn với trải nghiệm cộng đồng trong thời gian tới.
Bên cạnh những yếu tố thiên nhiên, Sơn Cẩm Hà còn là vùng đất giàu truyền thống cách mạng, nơi lưu giữ nhiều “địa chỉ đỏ” đi vào lịch sử dân tộc. Những địa danh như: Trường Tân học Phú Lâm - cái nôi của phong trào Duy tân, nơi mở mang dân trí từ đầu thế kỷ XX; Lò chén Phú Lâm - cơ sở kinh tài phục vụ hoạt động cách mạng hay Gò Vàng, Đồng Trại - chứng tích lịch sử ghi dấu những hy sinh to lớn của đồng bào, đồng chí… Tất cả đã làm nên một Sơn Cẩm Hà anh hùng, kiên cường trong suốt chiều dài lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước.
Phát huy truyền thống ấy, trong những năm gần đây, Sơn Cẩm Hà đang từng bước chuyển mình mạnh mẽ trong phát triển kinh tế-xã hội. Là địa phương thuần nông, với trên 90% dân số sống bằng nông nghiệp, xã đã tập trung phát triển kinh tế vườn, kinh tế trang trại theo hướng sản xuất hàng hóa, nâng cao giá trị và hiệu quả.
Đến cuối năm 2025, tổng diện tích vườn trên địa bàn đạt hơn 1.687ha, trong đó nhiều vùng cây ăn quả được đầu tư theo hướng chuyên canh, an toàn và bền vững.
Bên cạnh đó, toàn xã đã xây dựng 735 mô hình vườn mẫu, góp phần cải tạo cảnh quan, nâng cao thu nhập và tạo nền tảng phát triển du lịch sinh thái… Nhờ những nỗ lực đó, thu nhập bình quân đầu người của xã hiện đạt trên 60 triệu đồng mỗi năm, đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được cải thiện.
Không chỉ phát triển nông nghiệp, Sơn Cẩm Hà còn từng bước hoàn thiện hạ tầng, đầu tư hơn 70 tỷ đồng cho 145 công trình, tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế- xã hội toàn diện. Những kết quả đó chính là nền tảng quan trọng để địa phương tiếp tục xây dựng nông thôn mới nâng cao, hướng tới phát triển bền vững trong tương lai.
Bí thư Đảng ủy xã Sơn Cẩm Hà Trầm Quế Hương nhấn mạnh: “Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, Sơn Cẩm Hà hôm nay đang từng bước chuyển mình, nhưng vẫn giữ trọn vẹn những giá trị cốt lõi của quê hương. Với sự kết hợp hài hòa giữa văn hóa, lịch sử và thiên nhiên, Sơn Cẩm Hà đang từng bước trở thành điểm đến du lịch sinh thái cộng đồng đầy tiềm năng. Qua đó, tạo ra sự chuyển biến mới trên các lĩnh vực của đời sống xã hội, đưa xã Sơn Cẩm Hà phát triển vượt bậc và bền vững trong tương lai”.
