Được sự đồng thuận của UNESCO và Hội đồng Di tích và Di chỉ Quốc tế (ICOMOS), đồng thời, thực hiện chỉ đạo của Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long-Hà Nội đã phối hợp Viện Khảo cổ học tiến hành khai quật khảo cổ tại nền Điện Kính Thiên năm 2026. Các nhà khoa học công bố kết quả khai quật vào ngày 14/9.
Điện Kính Thiên là nơi thiết triều, là trung tâm quyền lực tối cao của nước ta dưới thời Lê sơ, Lê Trung hưng. Sau khi bị phá hủy và xây dựng thành Điện Long Thiên dưới thời Nguyễn, đến thời Pháp thuộc, người Pháp lại cho xây dựng khu nhà của chỉ huy pháo binh trên chính nền điện này. Tòa nhà pháo binh đã được UNESCO đồng thuận hạ giải, tạo điều kiện để nghiên cứu sâu hơn về Điện Kính Thiên.
Năm 2026, các nhà khoa học đã khai quật tổng diện tích 910m², gồm 840m² ở phía Đông nhà Pháo binh; vị trí 2 có diện tích 70m² ở phía tây nhà Pháo binh. Đây là lần thứ tư việc khai quật khảo cổ ở khu vực nền Điện Kính Thiên được tiến hành.
Ở đợt khai quật khảo cổ này, các nhà khoa học đã phát hiện địa tầng dày 6m, bao gồm các lớp văn hóa từ thời Đại La (thế kỷ 7 đến thế kỷ 9), thời Đinh-Tiền Lê (thế kỷ 10), và xuyên suốt các triều đại: Lý, Trần, Lê sơ, Lê Trung hưng cho đến thời Nguyễn. Đây là địa tầng dày nhất, đầy đủ nhất của lịch sử Thăng Long-Hà Nội lần đầu tiên được phát hiện.
Trao đổi về kết quả của cuộc khai quật, Phó Giáo sư Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam, Chủ nhiệm công trường khai quật khảo cổ cho biết: Phát hiện khảo cổ về Điện Kính Thiên năm nay tiếp nối thành công của kết quả khảo cổ những năm trước đó. Trong đó, quan trọng nhất là chúng ta đã xác định chính xác tuyệt đối được quy mô, kích thước của Điện Kính Thiên thông qua hệ thống móng cột, bó nền, cụ thể là chúng ta tìm được bó nền tổng thể sân điện và Điện Kính Thiên ở các hướng nam, đông và tây.
Trong đó, các cấu trúc móng cột thời Lê Trung hưng được sử dụng lại móng từ thời Lê sơ. Những phát hiện này không chỉ có giá trị đối với nghiên cứu khảo cổ học, mà còn là cơ sở khoa học đặc biệt quan trọng cho việc nhận diện mặt bằng, tỷ lệ và cấu trúc của Chính điện Kính Thiên trong tương lai.
Dấu tích tổng thể của Chính điện Kính Thiên chiều Đông-Tây đươc xác định với kích thước tuyệt đối là 56m, chiều bắc-nam là 28,31m. Diện tích điện là 1585,36m2. Hệ thống móng cột được tìm thấy gồm 2 loại là móng đơn và móng kép. Tất cả đều có quy mô đồ sộ. Các móng cột được gia cố thêm phần móng lõi cột để tăng cường khả năng chịu lực. Đây là loại móng cột có kích thước lớn nhất, kỹ thuật tinh vi nhất trong lịch sử móng cột kiến trúc Việt Nam.
Với hệ thống móng cột tương đối hoàn chỉnh được phát hiện, các nhà khoa học khảng định, Điện Kính Thiên gồm 9 gian với 10 hàng cột. Gian giữa có kích thước lớn nhất, với khoảng cách giữa hai hàng cột là 6,9m.
Việc phục dựng Điện Kính Thiên là chủ trương của thành phố Hà Nội, đồng thời, được sự đồng thuận của UNESCO, ICOMOS. Với kết quả khai quật mới, các nhà khoa học khẳng định đến nay, chúng ta đã có đủ cơ sở khoa học để phục dựng Điện Kính Thiên.
Giáo sư Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, kết quả nghiên cứu khảo cổ học trong 15 năm qua, đặc biệt là những phát hiện mới của năm 2026, đã giúp nhận diện ngày càng rõ ràng Điện Kính Thiên thời Lê. Những dấu tích khảo cổ được phát hiện không chỉ bổ sung những khoảng trống của tư liệu lịch sử, mà còn tạo nên hệ thống cứ liệu quan trọng cho việc nghiên cứu, bảo tồn và phục dựng công trình. Các kết quả khảo cổ đã có sự kết hợp, thống nhất chặt chẽ với hệ thống tư liệu thư tịch, tạo nên sự bổ trợ và kiểm chứng lẫn nhau giữa tư liệu lịch sử và những bằng chứng trực tiếp trên thực địa.
Ngoài phát hiện quan trọng khảo cổ về Điện Kính Thiên, ở đợt khai quật khảo cổ năm 2026, các nhà khoa học còn có những phát hiện về dấu tích điện Long Thiên. Mặt bằng kiến trúc của điện Long Thiên hoàn toàn trùng khớp với giới hạn Đông-Tây của tòa nhà Pháo binh thời Pháp thuộc.
Các kết quả khai quật cho thấy điện Long Thiên xây dựng theo kiến trúc đặc trưng của triều Nguyễn với hai tầng mái, gồm tòa tiền điện và chính điện được đặt chung trên cùng một nền móng và kết nối với nhau.
Như vậy, sau hơn 15 năm nghiên cứu về Điện Kính Thiên, trên cơ sở nghiên cứu liên ngành các tài liệu chính sử, các bản đồ cổ, kết quả khai quật khảo cổ học, kiến trúc và nghi lễ cung đình..., các nhà khoa học đã có đủ cứ liệu về mặt bằng, nền móng, không gian kiến trúc… để sẵn sàng cho phục dựng Điện Kính Thiên. Song, để phục dựng Chính điện Kính Thiên cần có thêm nghiên cứu về các yếu tố mỹ thuật của công trình.
