Đây là tiền đề quan trọng để phục dựng Điện Kính Thiên - một khâu đặc biệt quan trọng trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị Di sản Văn hóa thế giới Hoàng thành Thăng Long.
Đứng bên những hố khảo cổ nền Điện Kính Thiên tại Di sản Hoàng thành Thăng Long (phường Ba Đình, Hà Nội), Phó Giáo sư Tống Trung Tín, Chủ nhiệm công trường khai quật khảo cổ khẳng định: Bao năm qua, chúng ta đặt ra những giả thuyết về kích thước, quy mô Điện Kính Thiên, nhưng với đợt khai quật khảo cổ học năm 2025, lần đầu tiên trong lịch sử, chúng ta đã làm rõ mặt bằng kiến trúc nền điện; quy mô, kích thước tổng thể của tòa điện, kích thước của từng gian. Kiến trúc cổ Việt Nam dùng hệ thống chịu lực bằng các cột gỗ, phía chân cột có đá tảng kê, gia cố bằng các trụ móng.
Các nhà khoa học đã xác định được những trụ móng khổng lồ, với mặt cắt ngang có tiết diện là khoảng 3m x 6m. Trụ móng lớn nhất có độ sâu khoảng 4m, được gia cố kỹ càng bằng 81 lớp xen kẽ giữa đất và gạch, ngói… vụn được đầm chặt. Các nhà khoa học khẳng định, đây chính là trụ móng vĩ đại nhất trong lịch sử kiến trúc cổ Việt Nam. Kích thước này gián tiếp cho thấy quy mô kỳ vĩ của cung điện bên trên, dù nay không còn tồn tại.
Về quy mô của Điện Kính Thiên thời Lê, kết hợp các cuộc khai quật khảo cổ qua các năm 2011, 2023, các nhà khoa học xác định được có 15 trụ móng kép, 15 trụ móng đơn, tương đương 45 trụ móng đơn. Khoảng cách giữa các trụ móng cho chúng ta biết chính xác số gian, kích thước từng gian của cung điện. Trong đó, gian chính giữa, nơi đặt ngai vàng có chiều rộng là 6,9m.
Trong kiến trúc gỗ, quy mô gian nhà như vậy là rất lớn, rất hiếm gặp. Các gian nhỏ dần về hai bên, với gian bên cạnh có kích thước là 3,3m với tổng số 9 gian. Tổng diện tích của Điện Kính Thiên là 1.500m2, nằm trên nền điện có diện tích khoảng 3.000m2. Đây là cung điện có quy mô khổng lồ so với các nước trong khu vực.
Cũng trong đợt khai quật khảo cổ năm 2025, lần đầu tiên xuất hiện một hố khai quật có đủ tất cả các địa tầng văn hóa với chiều sâu hơn 6m. Sâu nhất là thời kỳ Đại La (tiền Thăng Long), tiếp đó đến thời Lý, Trần, Lê sơ, Lê Trung hưng, thời Nguyễn và thời cận hiện đại. Trước đây, chúng ta đều biết các lớp hiện vật chồng xếp lên nhau, nhưng chưa một lần xuất hiện một hố khai quật có đầy đủ các lớp văn hóa như thế. Điều này càng củng cố thêm giả thiết Điện Kính Thiên được xây dựng tiếp trên nền Điện Càn Nguyên, Điện Thiên An - nơi thiết triều dưới hai triều đại Lý và Trần.
Điện Kính Thiên đã bị nhà Nguyễn phá đi và xây dựng Điện Long Thiên với quy mô nhỏ hẹp hơn trên nền điện cũ. Sau khi chiếm thành Hà Nội, người Pháp lại phá Điện Long Thiên và cho xây trụ sở pháo binh trên nền Điện Long Thiên.
Sở dĩ đợt khai quật khảo cổ năm 2025 “tiết lộ” những bí ẩn trong lòng đất về Điện Kính Thiên là bởi năm 2025, UNESCO đã đồng ý cho hạ giải Nhà pháo binh để phục vụ khai quật toàn bộ phần bên dưới của tòa nhà - điều trước đây chưa thể thực hiện.
Những kết quả khai quật đã vượt qua kỳ vọng của các nhà khoa học. Không những xác định được rõ mặt bằng của Điện Kính Thiên, mà mặt bằng của Điện Long Thiên cũng được làm rõ, với quy mô 9 gian, diện tích 580m2, trùng khớp với quy mô mặt bằng của Nhà pháo binh do người Pháp xây dựng.
Đối với các nghiên cứu về Điện Kính Thiên, ngoài phần nền móng, quy mô, kích thước, nhiều phần việc khác đã từng bước được làm sáng tỏ, nhưng vẫn cần thêm các nghiên cứu khác.
Tiến sĩ Bùi Minh Trí (Viện Nghiên cứu Kinh thành) cho biết, kinh nghiệm một số nước phục dựng trên cơ sở đưa ra 5 tiêu chí: Tên gọi, vị trí, bằng chứng vật chất và sử học, hình dáng, quy mô của công trình. Hiện nay chúng ta đã có nhiều dữ liệu khoa học về Điện Kính Thiên, nhưng vẫn cần tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu kết hợp nghiên cứu liên ngành, nghiên cứu lịch sử kiến trúc và khai quật mở rộng chung quanh nền Điện Kính Thiên để làm rõ hơn một số giả thuyết.
Trong khi đó, Giáo sư Hoàng Đạo Kính nhấn mạnh: Phục dựng là vô cùng cần thiết, song, cách hay nhất là phục dựng kết hợp bảo tồn, nhất là bảo tồn hố khai quật có trụ móng khổng lồ dưới nền Điện Kính Thiên. Về kỹ thuật hiện nay, điều này là khả thi.
