Được tổ chức vào ngày mồng 4 tháng Giêng, khi trời đất còn đang tràn ngập sắc Xuân, Lễ hội kéo co Hữu Chấp với nghi lễ và trò chơi kéo co bằng tre rất độc đáo của người dân Bắc Ninh-Kinh Bắc mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, cầu mong mưa thuận gió hòa cho mùa màng bội thu, đã thu hút đông đảo du khách gần xa.
Lễ hội là dịp để người dân địa phương thể hiện lòng biết ơn, tưởng nhớ công đức của 5 vị Thành Hoàng làng có công trong cuộc kháng chiến chống giặc Lương xâm lược vào thế kỷ VI. Ðây cũng là những thời khắc để cộng đồng gắn kết và tôn vinh những giá trị văn hóa truyền thống quý báu thông qua việc sử dụng cây tre - biểu tượng của làng quê Việt Nam làm dây kéo.
Ông Nguyễn Văn Tín, Phó Trưởng ban tổ chức Lễ hội kéo co khu phố Hữu Chấp (phường Hòa Long, thành phố Bắc Ninh) cho biết: Ðiểm độc đáo, riêng có của Lễ hội kéo co Hữu Chấp là các đội chơi sử dụng thân cây tre thay cho dây kéo thông thường như tại các địa phương khác. Ðể chuẩn bị cho lễ hội dịp Tết Nguyên đán năm nay, tre được chọn mua tại Hiệp Hòa (Bắc Giang) từ trước Tết cả tháng.
Việc lựa chọn tre làm dây kéo được người dân tiến hành hết sức cẩn trọng và tỉ mỉ. Hai cây tre được chọn phải đạt các tiêu chuẩn thẳng, không quá già cũng không quá non, ngọn nở, lá bông, thân cây không bị kiến đục, sâu. Sau khi chọn tre ưng ý, các công đoạn xử lý cũng đòi hỏi sự công phu không kém là dóc mấu, cành cho gọn gàng rồi dùng mảnh sành cạo sạch tinh tre để lộ phần cật trắng. Hai đầu của hai cây tre được cắt vuông vắn không được dập gãy, tổng số đốt của hai cây tre cộng lại phải là số lẻ.
Tương truyền xưa kia, dân làng Hữu Chấp có nghề kéo gỗ thuê, được các phường kéo gỗ rất tín nhiệm. Từ đó mà lễ hội làng có tục kéo co. Ðã thành nếp, để việc kéo co được tiến hành thuận lợi, người dân còn làm hai đòn tay ngang biểu trưng cho hai hướng Ðông và Tây, làm điểm tỳ lực cho người chơi bám vào để kéo.
Giữa điểm giao kết hai gốc tre, có ba hình tròn xoắn trôn ốc tết bằng lạt, kích thước to nhỏ khác nhau, người dân địa phương gọi đó là hình con nhện - mang ý nghĩa kết nối và gắn bó. Khi làm xong, dây kéo tre được treo lên phía trước cửa nhà tiền tế của đình làng để báo cáo với Thành Hoàng việc chuẩn bị cuộc thi đã hoàn tất.
Cùng với nghi lễ tế thần được tiến hành nghiêm trang thể hiện sự biết ơn của nhân dân với tiền nhân, nghi thức kéo co ở Hữu Chấp luôn vận hành theo hướng Ðông - Tây. Trong đó, đội hình kéo co là những thanh niên khỏe mạnh trong làng, chia làm hai bên Ðông và Tây, mỗi bên 35 người nam tuổi từ 30-37, không đau ốm, bệnh tật và gia đình không có tang. Cùng với ban nhạc là các bô lão đánh chiêng trống, bốn ông Hóa cầm cờ lệnh và bốn ông Vè làm nhiệm vụ cầm trịch.
Trò chơi diễn ra sôi động, đông vui, náo nhiệt. Tất cả các trai đinh đều cởi trần, mặc quần trắng, thắt lưng nhiễu điều, bên Ðông trên đầu thắt khăn mầu đỏ, bên Tây thắt khăn mầu xanh. Trước khi thi đấu, các quan đám thực hiện công đoạn phun rượu để tẩy uế và khích lệ thành viên hai đội.
Hai đội kéo ba keo, người dân đứng chung quanh hò reo, cổ vũ chờ đến keo thứ ba thì ùa vào kéo cho đội bên Ðông giành phần thắng với niềm tin bên Ðông thắng thì cả năm mùa màng bội thu, làng trên, xóm dưới bình yên, hòa thuận.
Với những giá trị truyền thống về văn hóa, lịch sử, nghi lễ và trò chơi kéo co làng Hữu Chấp đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chứng nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa đa quốc gia năm 2015. Cùng với làn điệu quan họ, tranh dân gian Ðông Hồ, nghi lễ và trò chơi kéo co làng Hữu Chấp với những điểm độc đáo, riêng có với lịch sử gần 400 năm đã được tỉnh Bắc Ninh lan tỏa các giá trị văn hóa tới đông đảo du khách trong nước và quốc tế.
