Thực trạng này đòi hỏi lộ trình đầu tư cần bảo đảm đồng bộ giữa cống thu gom, cống bao, tuyến chuyển tải với việc vận hành nhà máy để thực hiện chỉ tiêu tỷ lệ nước thải đô thị được xử lý đạt quy chuẩn 40-45% vào năm 2030.
Nước thải vẫn xả ra kênh
Thành phố Hồ Chí Minh từng đặt mục tiêu xây dựng mạng lưới 12 nhà máy xử lý nước thải với tổng công suất gần 3 triệu m³/ngày vào năm 2025. Nhưng đến nay Thành phố mới hoàn thành và vận hành 3 nhà máy gồm: Bình Hưng 469.000m³/ngày, Bình Hưng Hòa 30.000m³/ngày và Tham Lương-Bến Cát 131.000m³/ngày cùng một số trạm xử lý nhỏ. Con số này cho thấy, hiện các nhà máy xử lý nước thải trên địa bàn Thành phố trước đây mới chỉ đáp ứng khoảng 30% so với lưu lượng nước thải cần xử lý của thành phố khoảng 1,6 triệu m3/ngày.
Vì vậy, khoảng cách giữa nước thải phát sinh và nước thải được thu gom, xử lý chính là nguyên nhân khiến nhiều tuyến kênh, rạch tiếp tục phải gánh nước thải, dẫn đến ô nhiễm. Trong khi đó, đô thị phát triển rất nhanh, dân số lớn, lượng nước thải sinh hoạt phát sinh mỗi ngày rất lớn.
Cùng với các Nhà máy hoạt động hết công suất, một thực tế phát sinh có nhà máy đi vào vận hành nhưng không có đủ nước thải “đầu vào” để xử lý. Đơn cử được đầu tư đưa vào khai thác nhưng suốt 7 năm qua, Nhà máy xử lý nước thải Tham Lương-Bến Cát (rộng hơn 2,3ha, với tổng mức đầu tư 1.870 tỷ đồng) luôn thiếu nước thải để xử lý do chưa hoàn thiện hệ thống cống thu gom. Hiện, công suất vận hành nhà máy đạt 10%, tương đương 13.000-15.000m³ mỗi ngày.
Công ty Cổ phần đầu tư Xây dựng và Thương mại Phú Điền (nhà đầu tư dự án) theo hình thức BT lý giải: Nguyên nhân chính là hệ thống cống thu gom chưa đủ vì dự án xây các tuyến cống chung (nước mưa, nước thải), cùng 6 giếng tách dòng để đưa nước về xử lý tại nhà máy Tham Lương-Bến Cát do Thành phố Hồ Chí Minh và Ngân hàng thế giới triển khai bị vướng chính sách đền bù. Do đó, dù công suất xử lý nước thải còn rất thấp so với hợp đồng ký kết nhưng đến nay nhà đầu tư vẫn tiếp tục vận hành, bảo trì nhà máy tránh để xuống cấp.
Theo thiết kế, Nhà máy xử lý nước thải Tham Lương-Bến Cát hoàn thành giai đoạn một có khả năng xử lý 131.000m³ nước thải mỗi ngày cho lưu vực rộng hơn 2ha, gồm quận Gò Vấp và một phần quận 12, Bình Thạnh trước đây, xử lý ô nhiễm môi trường cho khu vực khoảng 700.000 dân. Thông qua xử lý nước thải, nhà máy giúp giảm ô nhiễm cho tuyến kênh Tham Lương, sông Vàm Thuật, Sài Gòn.
Triển khai đồng bộ theo từng lưu vực
Một nhà máy xử lý nước thải dù có công suất hàng trăm nghìn m³/ngày cũng không thể vận hành hiệu quả nếu nước thải không được thu gom về nhà máy. Do đó, có những nơi nhà máy đã xây xong nhưng hệ thống thu gom chưa hoàn chỉnh, hoặc mạng lưới cống chưa phủ kín, khiến nước thải vẫn hòa chung với nước mưa và cuối cùng chảy ra kênh, rạch.
Đây cũng là lý do những dự án cải tạo kênh, rạch hiện nay không chỉ làm kè, đường ven kênh hay nạo vét lòng kênh, mà phải đặt hệ thống thu gom nước thải dọc tuyến. Chẳng hạn, dự án cải rạch Xuyên Tâm, chỉnh trang bờ Bắc kênh Đôi, cải tạo kênh Tham Lương-Bến Cát-rạch Nước Lên đang triển khai đầu tư với mục tiêu thu gom nước thải đưa về các nhà máy xử lý tập trung của Thành phố.
Theo Sở Xây dựng Thành phố, từ nay đến năm 2030 Thành phố đầu tư xây dựng 14 nhà máy xử lý nước thải, gồm cả khu vực Bà Rịa-Vũng Tàu và Bình Dương. Trong đó, có 2 Nhà máy dự kiến đi vào vận hành trong năm 2027 là Nhà máy xử lý nước thải Nhiêu Lộc-Thị Nghè (công suất 480.000m³/ngày) và Dự án Cải thiện môi trường nước tỉnh Bình Dương (công suất 60.000m³/ngày); các nhà máy còn lại đều mới ở giai đoạn lập dự án, tổ chức đầu tư.
Trong đó, dự án Nhà máy xử lý nước thải Nhiêu Lộc-Thị Nghè đang được thành phố tăng tốc thi công để kịp vận hành trong năm 2027, giúp xử lý nước thải của dân cư dọc kênh Nhiêu Lộc-Thị Nghè, trải dài qua quận 1, 3, Bình Thạnh, Phú Nhuận, Tân Bình (cũ), thay vì hiện nay đổ ra sông Sài Gòn, gây ô nhiễm.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hoàng Nguyên Dinh, mới đây đã chỉ đạo các sở ngành chức năng tập trung đẩy nhanh tiến độ, hoàn thành và đưa vào khai thác các dự án xây dựng nhà máy chuyển tiếp; ưu tiên triển khai các dự án có quỹ đất, đã được giao nhiệm vụ chuẩn bị đầu tư hoặc có khả năng huy động nhà đầu tư, làm cơ sở hoàn thành chỉ tiêu tỷ lệ nước thải đô thị được xử lý đạt quy chuẩn khoảng 40-45% vào năm 2030.
Đặc biệt việc đầu tư xây dựng mới, nâng cấp hoặc mở rộng các nhà máy xử lý nước thải phải phù hợp quy hoạch, được tổ chức theo từng lưu vực và gắn với phương án đầu tư đồng bộ hệ thống thu gom, cống bao, trạm bơm, tuyến chuyển tải và các công trình đấu nối, bảo đảm phát huy hiệu quả công suất công trình ngay sau khi hoàn thành.
Thành phố cho biết, Thành phố sẽ ưu tiên đầu tư hệ thống thu gom tại các lưu vực đã có nhà máy xử lý nước thải nhưng chưa khai thác hết công suất và các lưu vực dự kiến hoàn thành nhà máy trong giai đoạn 2026-2030; bảo đảm đồng bộ giữa cống thu gom, cống bao, trạm bơm, tuyến chuyển tải, hố ga và các điểm đấu nối.
Đối với các dự án xây dựng mới, nâng cấp hoặc mở rộng nhà máy xử lý nước thải, hệ thống thu gom phải được nghiên cứu, chuẩn bị và triển khai đồng bộ theo từng lưu vực; bảo đảm khi nhà máy hoàn thành có đủ lưu lượng nước thải đưa về xử lý, tránh tình trạng công trình xử lý đã hoàn thành nhưng chưa phát huy công suất do thiếu mạng lưới thu gom.
