Phát hiện và bồi dưỡng học sinh năng khiếu từ môi trường giáo dục toàn diện

Thành tích này không chỉ khẳng định năng lực học sinh nhà trường mà còn cho thấy hiệu quả trong định hướng phát hiện, bồi dưỡng tư duy toán học và năng lực hội nhập quốc tế cho học sinh ngay từ cấp trung học cơ sở.

Phóng viên Báo Nhân Dân đã có cuộc trao đổi với thầy Phạm Minh Phương - Hiệu trưởng Trường trung học cơ sở năng khiếu, về định hướng phát hiện, bồi dưỡng học sinh năng khiếu cũng như xây dựng môi trường giáo dục phát triển toàn diện cho học sinh.

Phóng viên: Thưa ông, kết quả của học sinh Trường trung học cơ sở năng khiếu tại AIMO 2025-2026 cho thấy chất lượng đào tạo của nhà trường trong công tác phát hiện và bồi dưỡng học sinh năng khiếu. Nhà trường đã xây dựng quá trình này như thế nào?

Ông Phạm Minh Phương: Tại trường chúng tôi, quá trình phát hiện và bồi dưỡng học sinh năng khiếu không phải là một chiến dịch ngắn hạn theo kiểu "luyện gà chọi", mà là một quá trình dài hạn, được thực hiện bài bản, có lộ trình, tạo nên một hệ sinh thái giáo dục bền vững. Ngay từ khâu đầu vào, thông qua bài đánh giá năng lực tổng hợp, nhà trường đã lựa chọn được những học sinh có tư duy tốt. Sau đó, ngay khi các em bước chân vào lớp 6, thông qua mô hình học tập chính khóa kết hợp với hệ thống câu lạc bộ văn hóa phong phú (Toán, Toán tiếng Anh, Tin học, Khoa học tự nhiên và Công nghệ, STEM, Văn học, tiếng Anh...), nhà trường tạo ra không gian để các em bộc lộ tư duy một cách tự nhiên nhất. Các thầy cô giáo sẽ đóng vai trò là những người quan sát, phát hiện những năng lực nổi trội của các em để kịp thời định hướng.

Mỗi học sinh năng khiếu là một cá tính riêng biệt. Nhà trường xây dựng lộ trình bồi dưỡng linh hoạt, phù hợp với nhịp độ phát triển của từng em. Bên cạnh việc nâng cao học thuật, nhà trường chú trọng bồi dưỡng tiếng Anh chuyên ngành và năng lực tâm lý cho học sinh. Thành công tại một cuộc thi chuẩn quốc tế như AIMO đòi hỏi các em phải có tư duy logic sắc bén bằng ngôn ngữ toàn cầu và một bản lĩnh vững vàng trước áp lực. Đó là kết quả của một quá trình rèn luyện đồng bộ.

Mục tiêu dài hạn của nhà trường là tạo ra bệ phóng vững chắc nhất về cả kiến thức, kỹ năng và nhân cách từ bậc trung học cơ sở, để các em sẵn sàng bứt phá ở các bậc học cao hơn và trở thành những công dân toàn cầu trong tương lai.

Phóng viên: Theo ông, việc phát hiện năng lực Toán học ở học sinh trung học cơ sở cần bắt đầu từ đâu và dựa trên những yếu tố nào và làm thế nào để nhận diện những học sinh có tố chất tư duy nổi bật, thay vì chỉ đánh giá qua điểm số?

Ông Phạm Minh Phương: Đối với Trường trung học cơ sở năng khiếu việc phát hiện năng lực Toán học nói riêng và các năng lực nổi trội khác không bắt đầu từ điểm số hay việc các em giải được bao nhiêu bài toán khó, mà bắt đầu từ sự quan sát tinh tế của người thầy dựa trên các yếu tố cốt lõi: Sự tò mò và cách đặt vấn đề; tư duy logic và khả năng trừu tượng hóa; tính linh hoạt, sáng tạo trong cách giải quyết và trên hết là sự say mê, kiên trì của chính học sinh.

Mỗi học sinh năng khiếu là một cá tính riêng biệt. Nhà trường xây dựng lộ trình bồi dưỡng linh hoạt, phù hợp với nhịp độ phát triển của từng em.

Thầy Phạm Minh Phương - Hiệu trưởng Trường trung học cơ sở năng khiếu (Trường đại học Sư phạm Hà Nội)

Phóng viên: Nhiều ý kiến cho rằng học sinh hiện nay chịu áp lực thành tích khá lớn. Nhà trường làm thế nào để việc bồi dưỡng học sinh giỏi không trở thành áp lực mà thật sự khơi gợi đam mê học tập?

Ông Phạm Minh Phương: Nhà trường luôn xác định việc phát hiện, bồi dưỡng học sinh năng khiếu cần có quá trình và phải được thực hiện bài bản, do các thầy cô có năng lực và kinh nghiệm. Ở trường Trường trung học cơ sở năng khiếu, học sinh được khuyến khích để bộc lộ và phát huy hết tiềm năng của mình. Áp lực đôi khi không đến từ chương trình học mà đến từ sự kỳ vọng và lo lắng của gia đình. Thấu hiểu điều đó, ngay từ đầu năm học, nhà trường đã tổ chức các buổi gặp mặt, tọa đàm giữa các chuyên gia tâm lý, giáo dục với phụ huynh, giúp bố mẹ có cái nhìn đúng đắn để đồng hành cùng các con thay vì tạo áp lực. Bên cạnh các câu lạc bộ văn hóa bắt buộc, các em còn được lựa chọn tham gia câu lạc bộ nghệ thuật, thể thao. Học sinh không chỉ học giỏi mà còn chơi thể thao giỏi, có nhiều dự án âm nhạc, mỹ thuật tốt. Mỗi ngày đến trường đúng nghĩa là một ngày vui.

Phóng viên: AIMO là sân chơi có yếu tố quốc tế, đề thi bằng tiếng Anh. Nhà trường nhìn nhận như thế nào về xu hướng kết hợp giữa năng lực tư duy và năng lực ngoại ngữ trong giáo dục hiện nay?

Ông Phạm Minh Phương: Nhà trường nhìn nhận xu hướng kết hợp giữa năng lực tư duy và năng lực ngoại ngữ (tiếng Anh) không đơn thuần là một trào lưu, mà là yêu cầu sống còn của giáo dục hiện đại. Ngoài việc tăng cường các giờ học tiếng Anh, chúng tôi còn có các câu lạc bộ Toán tiếng Anh và tiến tới là các câu lạc bộ khoa học bằng tiếng Anh. Học sinh Trường trung học cơ sở năng khiếu không chỉ học giỏi tiếng Anh như một môn học mà hướng tới tư duy bằng tiếng Anh, sử dụng tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai để nghiên cứu. Chính vì vậy, các sân chơi quốc tế với đề thi bằng tiếng Anh không phải là trở ngại với các em.

Việc cho học sinh tiếp cận sớm với các sân chơi học thuật quốc tế giúp các em có điều kiện cọ xát, mở mang kiến thức, phá vỡ giới hạn bản thân và rèn luyện bản lĩnh. Từ đó, các em biết cách định vị bản thân trên bản đồ thế giới, hiểu được mình đang ở đâu và cần nỗ lực như thế nào để trở thành công dân toàn cầu.

Phóng viên: Trong quá trình đào tạo học sinh năng khiếu, vai trò của người thầy được thể hiện như thế nào, đặc biệt trong việc truyền cảm hứng và đồng hành với học sinh, thưa ông?

Ông Phạm Minh Phương: Tại Trường trung học cơ sở năng khiếu, nơi hội tụ những học sinh có tư duy rất sắc bén và cá tính mạnh, vai trò của người thầy không còn dừng lại ở việc truyền thụ kiến thức đơn thuần mà đã chuyển sang vai trò người truyền cảm hứng, người thiết kế trải nghiệm và người đồng hành tin cậy của học sinh.

Người thầy truyền cảm hứng là người biết khơi gợi sự tò mò thông qua những câu hỏi mở, biết đưa vẻ đẹp của môn học vào từng bài giảng. Khi giáo viên đứng trên bục giảng với niềm đam mê thật sự, ngọn lửa ấy sẽ lan tỏa tự nhiên sang học sinh. Các em học vì yêu thích, vì say mê khám phá và đó cũng là động lực bền vững nhất. Học sinh trung học cơ sở đang ở độ tuổi khẳng định cái tôi cá nhân. Với những học sinh có năng lực vượt trội, các em thường sở hữu tư duy độc đáo, nhiều góc nhìn khác biệt. Vì vậy, giáo viên nhà trường luôn tôn trọng sự khác biệt ấy, không áp đặt tư duy lên học sinh. Ngược lại, thầy cô sẵn sàng trở thành người đồng hành, cùng các em trao đổi, tranh luận về những cách giải mới, chấp nhận cả những thử nghiệm chưa thành công để học sinh tự rút ra bài học và trưởng thành từ trải nghiệm của chính mình.

Khi tham gia các sân chơi học thuật lớn, sự đồng hành của thầy cô còn có ý nghĩa đặc biệt về mặt tâm lý. Giáo viên là người kịp thời nhận diện được những thời điểm học sinh quá tải, căng thẳng và chịu áp lực từ kỳ vọng gia đình để hỗ trợ, giúp các em cân bằng cảm xúc và giữ được tinh thần tích cực.

Nhà trường bồi dưỡng học sinh bằng tình yêu thương và sự thấu hiểu; đồng thời luôn tạo ra một môi trường an toàn về mặt tâm lý để học sinh hiểu rằng ngay cả khi chưa đạt kết quả như mong muốn trong một kỳ thi, tình yêu thương, sự trân trọng và niềm tin của thầy cô dành cho các em vẫn không hề thay đổi.

Phóng viên: Nhà trường đang có những định hướng gì để tiếp tục phát hiện, bồi dưỡng học sinh có tiềm năng trong các lĩnh vực khoa học cơ bản trong thời gian tới?

Ông Phạm Minh Phương: Trong thời gian tới, nhà trường tập trung triển khai một số định hướng chiến lược: Trước hết, nhà trường tiếp tục duy trì và nâng cao chất lượng các câu lạc bộ hiện có, đồng thời mở rộng thêm các câu lạc bộ khoa học chuyên sâu như Vật lý, Hóa học, Sinh học. Đặc biệt, nhà trường dự kiến thí điểm tổ chức mô hình Trại hè Toán và Tin học cho học sinh trong trường, hướng tới mở rộng quy mô cả nước trong tương lai.

Bên cạnh đó, nhà trường sẽ tận dụng tối đa nguồn lực “chất xám” từ đội ngũ giáo sư, tiến sĩ, chuyên gia hàng đầu của Trường đại học Sư phạm Hà Nội và Trường trung học phổ thông chuyên Đại học Sư phạm Hà Nội nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, bồi dưỡng học sinh năng khiếu.

Một định hướng quan trọng khác là đẩy mạnh hội nhập quốc tế thông qua việc mở rộng giảng dạy các môn khoa học bằng tiếng Anh, từng bước chuẩn hóa giáo trình và chủ động đưa học sinh tham gia các sân chơi lớn về phát minh, sáng chế, dự án nghiên cứu khoa học trẻ trên phạm vi toàn cầu, thay vì chỉ dừng lại ở các cuộc thi giải Toán.