PCI 2.0 và BPI 2025: Thước đo mới cho sức bật kinh tế tư nhân

Sau 21 năm liên tục triển khai báo cáo Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh, báo cáo năm nay giới thiệu phiên bản Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh 2.0 và lần đầu tiên ra mắt Chỉ số Hiệu quả Kinh tế tư nhân (gọi tắt là BPI) lấy tên gọi mới là Báo cáo kinh tế tư nhân Việt Nam năm 2025.

Đây là bước điều chỉnh quan trọng, phản ánh yêu cầu mới của quá trình cải cách môi trường đầu tư, kinh doanh trong không gian phát triển mới của 34 tỉnh, thành phố sau sắp xếp đơn vị hành chính.

Từ đo môi trường kinh doanh đến đo hệ sinh thái phát triển

Báo cáo trên được xây dựng trên cơ sở khảo sát thực chứng quy mô lớn, với sự tham gia của 3.546 doanh nghiệp tư nhân trong nước, 586 doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và 1.001 hộ kinh doanh trên toàn bộ 34 tỉnh, thành phố. Quy mô này cho thấy nỗ lực nhận diện sâu hơn thực trạng vận hành của khu vực kinh tế tư nhân, từ doanh nghiệp chính thức đến hộ kinh doanh cá thể.

Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh 2.0 gồm 9 chỉ số thành phần với 98 chỉ tiêu, bao quát các nội dung như gia nhập thị trường, tiếp cận nguồn lực, tính minh bạch, chi phí tuân thủ thủ tục hành chính, chi phí không chính thức, cạnh tranh bình đẳng, chính sách hỗ trợ doanh nghiệp, thiết chế pháp lý và chính quyền kiến tạo. Theo thông tin công bố trước đó, Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh 2.0 mở rộng phạm vi đánh giá từ “môi trường kinh doanh” sang “hệ sinh thái phát triển kinh tế tư nhân” toàn diện hơn.

Một thay đổi đáng chú ý là năm 2025, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam chuyển từ công bố bảng xếp hạng cụ thể sang công bố 6 nhóm chất lượng điều hành. Cách tiếp cận này được lý giải là phù hợp hơn trong bối cảnh điều kiện giữa các địa phương có nhiều khác biệt sau sáp nhập, đồng thời tiệm cận thông lệ quốc tế. Điểm Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh trung vị toàn quốc đạt 63,90 trên thang 100, cho thấy dòng chảy cải cách vẫn được duy trì, dù sức ép cải thiện chất lượng điều hành ngày càng lớn.

Báo cáo Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh 2025 vinh danh 5 địa phương xuất sắc nhất theo thứ tự bảng chữ cái, gồm: Bắc Ninh, Đà Nẵng, Hải Phòng, Phú Thọ và Quảng Ninh. Điểm chung của nhóm này là cấu trúc điều hành khá cân bằng, với ít nhất 5 trong 9 chỉ số thành phần nằm trong nhóm 10 địa phương cao nhất cả nước.

Trong đó, Bắc Ninh dẫn đầu về Chính quyền kiến tạo và Chi phí tuân thủ thủ tục hành chính; Đà Nẵng đứng đầu về Gia nhập thị trường; Hải Phòng ghi dấu ấn khi có 7 trong 9 chỉ số thành phần thuộc nhóm 10 địa phương cao nhất. Phú Thọ nổi bật về Tiếp cận nguồn lực, còn Quảng Ninh tiếp tục duy trì vị trí cao ở các chỉ số Cạnh tranh bình đẳng và Chính quyền kiến tạo.

Theo Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam Hồ Sỹ Hùng, từ một sáng kiến ban đầu, Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh đã trở thành thước đo tin cậy, đồng hành cùng các địa phương trong nỗ lực cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh và nuôi dưỡng khu vực kinh tế tư nhân. Trong hơn hai thập kỷ qua, Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh cũng được nhìn nhận là một trong những bộ chỉ số có ảnh hưởng lớn đến cải cách điều hành cấp tỉnh.

Việc công bố Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh 2.0 diễn ra trong thời điểm đặc biệt, khi Việt Nam đồng thời triển khai nhiều cải cách lớn: sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh từ 63 xuống 34 tỉnh, thành phố; chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp; và thể chế hóa Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân. Đây là bối cảnh mở ra dư địa phát triển mới, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực thực thi chính sách của chính quyền và sức thích ứng của doanh nghiệp.

Nhìn thẳng vào điểm nghẽn của khu vực tư nhân

Bên cạnh những tín hiệu cải cách, báo cáo năm nay cũng chỉ ra nhiều điểm nghẽn đáng lưu ý. Khó khăn trong tìm kiếm khách hàng tăng mạnh, khả năng tiếp cận vốn vẫn phụ thuộc nhiều vào tài sản bảo đảm, chi phí không chính thức còn xuất hiện trong một số khâu tương tác với khu vực công, trong khi năng lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp tư nhân còn khiêm tốn.

Theo Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh 2025, có tới 60,2% doanh nghiệp gặp khó khăn trong tìm kiếm khách hàng, mức cao nhất trong 5 năm qua. Đây là tín hiệu cho thấy sức cầu thị trường vẫn là áp lực lớn đối với doanh nghiệp, nhất là nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Tiếp cận vốn tiếp tục là một rào cản lớn. Có 75,5% doanh nghiệp cho biết không thể vay vốn nếu thiếu tài sản bảo đảm, cao hơn nhiều so với mức 33,4% tại Malaysia. Điều này cho thấy thị trường tài chính vẫn chưa thật sự tạo điều kiện thuận lợi cho những doanh nghiệp có ý tưởng kinh doanh tốt nhưng thiếu tài sản thế chấp.

Một thách thức khác là tính dự báo của môi trường chính sách còn thấp. Chỉ khoảng 6-8% doanh nghiệp có thể dự đoán được các thay đổi chính sách. Trong khi đó, đổi mới sáng tạo chưa trở thành động lực phổ biến trong khu vực tư nhân, khi chỉ 8,8% doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sản phẩm, thấp hơn Malaysia, Thái Lan và mức trung bình khu vực.

Đáng chú ý, khu vực hộ kinh doanh vẫn vận hành trong điều kiện lợi nhuận mỏng, tâm lý phòng thủ là chủ đạo. Với nhóm này, gánh nặng tuân thủ pháp lý đang trở thành áp lực lớn. Đây là vấn đề cần được quan tâm trong quá trình thúc đẩy hộ kinh doanh chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp, nhất là khi khu vực này vẫn đóng vai trò quan trọng trong tạo việc làm và duy trì sinh kế.

Cùng với Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh 2.0, năm nay Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam lần đầu tiên ra mắt Chỉ số Hiệu quả Kinh tế tư nhân. Nếu Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh đo “đầu vào thể chế”, tức chất lượng điều hành và môi trường kinh doanh, thì Chỉ số Hiệu quả Kinh tế tư nhân hướng tới đo “đầu ra thị trường”, bao gồm khả năng doanh nghiệp tồn tại, sinh lời, đổi mới và vươn lên trong chuỗi giá trị.

Chỉ số Hiệu quả Kinh tế tư nhân gồm 23 chỉ tiêu trên hai chiều cạnh: sự phát triển của khu vực tư nhân và năng lực đổi mới sáng tạo. Kết quả thí điểm năm 2025 ghi nhận ba địa phương dẫn đầu là Thành phố Hồ Chí Minh, thành phố Hà Nội và Quảng Ninh; điểm trung vị toàn quốc đạt 4,20 điểm.

Ý nghĩa của Chỉ số Hiệu quả Kinh tế tư nhân nằm ở chỗ bộ chỉ số này không chỉ nhìn vào cải cách hành chính hay chất lượng phục vụ của chính quyền, mà còn đặt câu hỏi trực diện hơn: doanh nghiệp tư nhân có lớn lên được không, có tạo thêm việc làm không, có đổi mới sáng tạo không và có nâng được vị trí trong chuỗi giá trị hay không.

Theo số liệu trong báo cáo, khu vực kinh tế tư nhân hiện gồm hơn 1 triệu doanh nghiệp và hơn 6,1 triệu hộ kinh doanh, tạo việc làm cho khoảng 26 triệu lao động, chiếm 50,2% tổng số việc làm trên cả nước. Những con số này cho thấy vai trò rộng lớn của khu vực tư nhân không chỉ trong tăng trưởng GDP, mà còn trong ổn định việc làm, thu nhập và sức sống của nền kinh tế.

Trong giai đoạn chuyển đổi hiện nay, thành công của cải cách không chỉ được đo bằng điểm số hay thứ hạng Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh. Điều quan trọng hơn là khả năng chuyển hóa một môi trường thể chế thuận lợi thành năng lực cạnh tranh thực chất của doanh nghiệp. Nói cách khác, chính quyền kiến tạo phải được phản ánh bằng sự lớn lên của doanh nghiệp, bằng năng lực đổi mới, khả năng sinh lời và sức bền của khu vực kinh tế tư nhân.

Với cách tiếp cận đó, Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam Hồ Sỹ Hùng cho rằng, Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh 2.0 và Chỉ số Hiệu quả Kinh tế tư nhân 2025 có thể trở thành hai công cụ bổ trợ cho nhau: một bên đo chất lượng điều hành, một bên đo kết quả phát triển. Đây cũng là cơ sở để các cơ quan Trung ương, chính quyền địa phương, nhà đầu tư và cộng đồng doanh nghiệp có thêm dữ liệu tham khảo trong hoạch định chính sách, phân bổ nguồn lực và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Trong kỷ nguyên phát triển mới, khi kinh tế tư nhân được xác định là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế, yêu cầu đặt ra không dừng ở việc cải thiện thủ tục hay giảm chi phí tuân thủ. Điều cần thiết hơn là xây dựng một hệ sinh thái đủ minh bạch, bình đẳng và thuận lợi để doanh nghiệp tư nhân có thể yên tâm đầu tư, đổi mới và lớn lên bền vững.