Chính phủ vừa ban hành Nghị định 271/2025/NĐ-CP về việc thành lập, góp vốn và tham gia doanh nghiệp nhằm thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ trên địa bàn Thủ đô. Đây là bước cụ thể hóa Luật Thủ đô (sửa đổi) và Nghị quyết 57-NQ/TW, đồng thời đánh dấu bước ngoặt thể chế, mở đường để khoa học bước ra khỏi phòng thí nghiệm trở thành giải pháp và sản phẩm thực tiễn.
Từ “điểm nghẽn” đến đột phá chính sách
Là “đầu tàu” nghiên cứu của cả nước, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Việt Nam có hàng nghìn đề tài được đánh giá cao, nhưng số lượng sản phẩm thương mại hóa còn hạn chế.
PGS, TS Phan Tiến Dũng, Trưởng ban Ứng dụng và Triển khai công nghệ, Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam cho biết, phần lớn các kết quả nghiên cứu ở nước ta là của các trường đại học, viện nghiên cứu công lập, nhưng quyền sở hữu lại thuộc về cơ quan chủ quản. Khi chuyển giao, nhà khoa học không thể là chủ thể thương lượng, khiến nhà đầu tư e dè, còn sản phẩm khoa học thì nằm yên trong tủ hồ sơ.
Vướng mắc lớn nhất nằm ở cơ chế định giá tài sản trí tuệ và quyền sở hữu nhà nước. Trong khi đó, các quy định trước đây chưa cho phép các cơ sở công lập trực tiếp góp vốn bằng kết quả nghiên cứu, dẫn đến “khoảng trống” giữa ý tưởng và sản phẩm thương mại.
“Chúng tôi có rất nhiều công trình có giá trị, nhưng khi thương mại hóa thì gặp bế tắc vì quyền sở hữu không thuộc về nhóm nghiên cứu. Nhà đầu tư không thể mua được quyền bán sản phẩm và đó là lý do khiến nhiều công nghệ chỉ dừng ở quy mô thí nghiệm”, PGS, TS Phan Tiến Dũng chia sẻ.
Chính trong bối cảnh đó, Nghị định 271/2025/NĐ-CP đã cho phép các viện nghiên cứu, trường đại học, tổ chức KH&CN công lập được sử dụng tài sản, kết quả nghiên cứu và quyền sở hữu trí tuệ để góp vốn, thành lập doanh nghiệp. Đồng thời viên chức khoa học được phép góp vốn cá nhân, trực tiếp tham gia điều hành doanh nghiệp spin-off (doanh nghiệp khởi nguồn). Đây vốn là một mô hình phổ biến ở các quốc gia có nền khoa học phát triển.
PGS, TS Phan Tiến Dũng cho rằng, khi viện được phép sử dụng kết quả nghiên cứu và quyền sở hữu trí tuệ để góp vốn và nhà khoa học có thể trực tiếp tham gia doanh nghiệp, thì quá trình “từ phòng thí nghiệm đến thị trường” sẽ rút ngắn đáng kể.
Điều này không chỉ giúp biến những công trình nghiên cứu thành sản phẩm thực tiễn, mà còn tạo ra môi trường khuyến khích sáng tạo, nơi nhà khoa học thấy được lợi ích thiết thực từ công trình của mình.
Còn theo ông Phạm Hồng Quất, Cục trưởng Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ KH&CN), điểm đột phá của Nghị định 271 nằm ở ba khía cạnh then chốt. Thứ nhất, mở rộng danh mục tài sản được phép góp vốn, bao gồm cả quyền sở hữu trí tuệ, kết quả nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo. Thứ hai, cho phép viên chức trực tiếp tham gia góp vốn, quản lý và điều hành doanh nghiệp khoa học - công nghệ (spin-off) khi được sự đồng ý của người đứng đầu cơ sở công lập. Thứ ba, xác lập cơ chế định giá linh hoạt đối với tài sản trí tuệ, tháo gỡ điểm nghẽn dai dẳng nhất trong suốt nhiều năm qua.
“Nghị định 271 không chỉ là hướng dẫn kỹ thuật, mà là chìa khóa để hiện thực hóa mô hình hợp tác ba nhà gồm Nhà nước, Nhà trường và Nhà doanh nghiệp. Đây là chương mới cho khoa học và đổi mới sáng tạo Việt Nam”, ông Quất khẳng định.
Hà Nội tiên phong trong giải “bài toán thương mại hóa”
Sở hữu hơn 80 viện nghiên cứu, gần 100 trường đại học cùng đội ngũ hàng nghìn nhà khoa học, Hà Nội có đầy đủ nền tảng và nguồn lực để trở thành nơi tiên phong thử nghiệm cơ chế mới, kết nối tri thức với thị trường và biến nghiên cứu thành động lực phát triển kinh tế.
Theo ông Trần Anh Tuấn, Giám đốc Sở KH&CN Hà Nội, Thủ đô đã sẵn sàng cho giai đoạn hành động với quyết tâm cụ thể. Trong đó, Thủ đô cam kết dành 4% chi thường xuyên ngân sách, tương đương khoảng 5.000 tỷ đồng, cho KH&CN, đồng thời xây dựng tổ công tác liên ngành hướng dẫn thí điểm mô hình doanh nghiệp KH&CN theo Nghị định 271.
“Trong một vài tháng tới, chúng tôi kỳ vọng sẽ có những doanh nghiệp đầu tay ra đời từ các trường, viện của Hà Nội”.
Điểm nổi bật của Hà Nội chính là tầm nhìn “thí điểm trước, lan tỏa sau”. Từ kết quả thực hiện Nghị định 271, thành phố hướng đến xây dựng chuỗi khép kín “đặt hàng, nghiên cứu, thương mại hóa và sandbox thử nghiệm”. Từ đó hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đặc trưng Thủ đô.
PGS, TS Huỳnh Đăng Chính, Phó Hiệu trưởng Đại học Bách khoa Hà Nội chia sẻ, Nghị định 271 ra đời trong thời điểm rất phù hợp, khi Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo vừa có hiệu lực thi hành.
“Quan trọng hơn cả là nghị định cho phép viên chức của các cơ sở công lập tham gia góp vốn, trực tiếp điều hành doanh nghiệp spin-off để thương mại hóa sản phẩm khoa học. Đây là cơ hội lớn cho các trường kỹ thuật như chúng tôi”.
Từ góc độ khác, đại diện Trường đại học Ngoại thương nhấn mạnh, không chỉ tài sản hữu hình, mà cả thương hiệu và tài sản trí tuệ cũng được phép định giá, góp vốn. Với các trường có thế mạnh về thương hiệu, uy tín, điều này mở ra hướng hợp tác linh hoạt hơn giữa trường và doanh nghiệp.
Trong khi đó, PGS, TS Nguyễn Anh Tuấn, Chủ tịch Hội đồng Trường đại học Thủ đô Hà Nội cho rằng, Nghị định 271 là chính sách đặc thù vượt trội, nhưng để đi vào thực tế, cần làm rõ quy trình định giá tài sản trí tuệ và cơ chế góp vốn. Đặc biệt, khối giáo dục nghề nghiệp cũng cần được hỗ trợ để tham gia đổi mới sáng tạo một cách thực chất.
Cục trưởng Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ Phạm Hồng Quất nhấn mạnh, Nghị định 271 là bước nâng cấp đáng kể so với các văn bản trước, bởi nó cho phép triển khai những cơ chế vượt trội ngay tại Hà Nội với vai trò là “phòng thí nghiệm thể chế” của quốc gia.
Cục trưởng Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ Phạm Hồng Quất:
“Chúng tôi tin rằng, với quyết tâm của thành phố, Nghị quyết 57-NQ/TW, Luật Khoa học và Công nghệ, cùng Nghị định 271 sẽ sớm đi vào cuộc sống, tạo ra đột phá cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số của Thủ đô”.
Trên thực tế, Hà Nội đã bắt đầu triển khai đồng bộ bao gồm việc ban hành sáu nghị quyết chuyên đề của HĐND thành phố về phát triển KH&CN. Đồng thời xây dựng tổ công tác liên ngành để hướng dẫn thí điểm doanh nghiệp KH&CN và chuẩn bị sandbox thử nghiệm cho các mô hình mới.
Mục tiêu là đến năm 2025, hình thành những doanh nghiệp KH&CN đầu tiên do các trường, viện trực tiếp góp vốn, những “hạt giống đổi mới” cho nền kinh tế sáng tạo của Thủ đô.
Thực tế quốc tế cho thấy, các quốc gia có nền khoa học phát triển như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc… đều từng đối mặt với vấn đề tương tự. Đó là kết quả nghiên cứu bị “đóng khung” trong khu vực công.
Chỉ đến khi các chính phủ sửa đổi chính sách sở hữu trí tuệ, cho phép trường và viện được quyền khai thác, thương mại hóa sản phẩm nghiên cứu, thì làn sóng đổi mới sáng tạo mới bùng nổ.
Luật Bayh-Dole của Mỹ năm 1980 chính là thí dụ kinh điển: Sau khi trao quyền sở hữu sáng chế cho các trường đại học, chỉ trong 10 năm, hàng nghìn công ty spin-off ra đời, đóng góp lớn cho tăng trưởng kinh tế.
Việt Nam, với Nghị định 271 dành riêng cho Hà Nội, đang đi đúng hướng của thế giới, nhưng với cách tiếp cận phù hợp bối cảnh trong nước “thí điểm tại Thủ đô, hoàn thiện để nhân rộng”.
