Kiến tạo không gian phát triển: Đô thị-nông thôn vào kỷ nguyên mới

Quản lý theo không gian và mạng lưới

Ngày 1/6/2026, Bộ trưởng Xây dựng Trần Hồng Minh đã ký ban hành Quyết định số 836/QĐ-BXD phê duyệt Điều chỉnh Quy hoạch tổng thể hệ thống đô thị và nông thôn. Điểm nhấn mang tính đột phá của bản quy hoạch này chính là sự chuyển dịch mạnh mẽ trong tư duy, từ quản lý theo địa giới hành chính thuần túy sang quản lý theo cấu trúc không gian tổng thể, mạng lưới liên kết và dựa trên dữ liệu số.

Bản quy hoạch điều chỉnh này được xây dựng trên một hệ thống căn cứ pháp lý chặt chẽ, từ Luật Quy hoạch 2025 đến các Nghị quyết của Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính và phân loại đô thị. Điểm cốt lõi và mang tính đột phá trong lần điều chỉnh này là sự chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy quản lý theo địa giới hành chính thuần túy sang quản lý theo cấu trúc không gian phát triển tổng thể, mạng lưới liên kết và dữ liệu số.

Quan điểm phát triển mới xác lập việc nâng cao chất lượng và hiệu quả đô thị hóa là nhiệm vụ trọng tâm. Quy hoạch hướng tới việc thúc đẩy các mô hình đô thị tiên tiến như: đô thị xanh, đô thị thông minh, đô thị nén và các trung tâm đổi mới sáng tạo. Đặc biệt, mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) được ưu tiên hàng đầu nhằm giải quyết bài toán ách tắc và tối ưu hóa nguồn lực đất đai.

Hệ thống đô thị và nông thôn quốc gia sẽ được tổ chức theo cấu trúc "Cực - Vùng - Hành lang - Mạng lưới". Sự gắn kết này bảo đảm tính tương hỗ giữa không gian biển, không gian đất liền và hệ thống hạ tầng kỹ thuật, đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường và ứng phó linh hoạt với biến đổi khí hậu.

Xác lập 4 Vùng đô thị lớn, những đầu tàu thành phố dẫn dắt tăng trưởng

Quy hoạch xác định rõ 4 vùng đô thị lớn giữ vai trò hạt nhân của nền kinh tế, tạo sức lan tỏa phát triển trên phạm vi cả nước:

Vùng đô thị Hà Nội: Bao gồm Thủ đô Hà Nội và các khu vực lân cận thuộc vùng Đồng bằng sông Hồng và Trung du miền núi phía bắc (Hải Phòng, Quảng Ninh, Bắc Ninh, Phú Thọ, Hưng Yên, Ninh Bình, Thái Nguyên). Định hướng tại đây là hạn chế tập trung mật độ quá cao vào lõi trung tâm, thay vào đó là phát triển mô hình chùm đô thị hướng tâm, kết hợp cấu trúc đa trung tâm, đa cực.

Vùng đô thị Thành phố Hồ Chí Minh: Gồm Thành phố Hồ Chí Minh, thành phố Đồng Nai và các tỉnh Đông Nam Bộ, cùng một phần Đồng bằng sông Cửu Long. Vùng này tập trung vào vị thế kinh tế, tài chính, logistics quốc tế, phân công chức năng cảng biển và du lịch với các đô thị vệ tinh để giảm áp lực cho khu vực trung tâm.

Vùng đô thị Đà Nẵng-Huế: Giữ vai trò động lực miền trung, tập trung vào kinh tế biển, kinh tế cửa khẩu và du lịch di sản tầm cỡ thế giới.

Vùng đô thị Cần Thơ: Là cực tăng trưởng của vùng Đồng bằng sông Cửu Long, tập trung vào nông nghiệp hiện đại, logistics và kinh tế sông nước, với khả năng thích ứng cao trước tình trạng nước biển dâng.

Theo Quyết định quy hoạch, mỗi đô thị hạt nhân được trao những sứ mệnh cụ thể để khẳng định vị thế trong khu vực và thế giới:

Thủ đô Hà Nội, định hướng trở thành thành phố "Văn hiến-Văn minh-Hiện đại", đô thị toàn cầu, thông minh và xanh. Hà Nội sẽ là trung tâm lớn nhất cả nước về văn hóa, giáo dục, y tế và tài chính; đồng thời phát huy giá trị sông Hồng như một trục cảnh quan sinh thái-văn hóa chiến lược.

Thành phố Hồ Chí Minh, định hướng tập trung giữ vững vị thế nổi trội về kinh tế, tài chính và đổi mới sáng tạo của khu vực Đông Nam Á. Mục tiêu là phát triển ngang tầm các đô thị lớn trên thế giới, trở thành trung tâm kinh tế số quan trọng của châu Á.

Thành phố Hải Phòng, được định hướng là đô thị biển hiện đại, cửa ngõ ra biển của vùng Thủ đô và hành lang kinh tế Lào Cai-Hà Nội-Quảng Ninh, với thế mạnh về công nghiệp công nghệ cao và cảng biển quốc tế.

Thành phố Huế và Đà Nẵng có định hướng: Huế khẳng định bản sắc đô thị di sản và Festival đặc trưng; trong khi Đà Nẵng trở thành trung tâm khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo và sự kiện quốc tế.

Thành phố Đồng Nai và Cần Thơ: Đồng Nai trở thành cửa ngõ chiến lược gắn với sân bay Long Thành; Cần Thơ là đô thị sinh thái sông nước mang đậm bản sắc vùng Tây Nam Bộ.

Khung cấu trúc quốc gia dựa trên các hành lang kinh tế

Hệ thống hạ tầng chiến lược như đường bộ cao tốc bắc-nam, đường sắt tốc độ cao và trục đường Hồ Chí Minh là xương sống để hình thành các hành lang kinh tế-đô thị.

Hành lang bắc-nam phía đông có nhiệm vụ kết nối Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, đi qua chuỗi đô thị từ Lạng Sơn đến Cà Mau, thúc đẩy logistics và kinh tế biển.

Hành lang bắc-nam phía tây, mang nhiệm vụ kết nối các vùng trung du, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long, gắn với các vùng nguyên liệu và năng lượng tái tạo.

Hành lang ven biển được hình thành chuỗi đô thị ven biển từ Móng Cái đến Phú Quốc theo mô hình tích hợp "biển-đô thị-công nghiệp-du lịch".

Các hành lang đông-tây mang nhiệm vụ kết nối nội địa với hệ thống cảng biển và cửa khẩu quốc tế, thúc đẩy liên kết tiểu vùng sông Mê Công.

Đồng thời, quy hoạch cũng xác lập hệ thống các đô thị trung tâm chuyên ngành về tài chính (tại Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng), sân bay-dịch vụ logistics (Long Thành, Nhật Tân-Nội Bài), và tri thức-khoa học công nghệ (Hòa Lạc, Thủ Đức, Đà Nẵng).

Hiện đại hóa nông thôn và liên kết đô thị-nông thôn

Nông thôn không đứng ngoài tiến trình đô thị hóa mà được tổ chức thành bộ phận hữu cơ của cấu trúc không gian quốc gia. Mục tiêu đến năm 2030, cả nước có khoảng 65% số xã đạt chuẩn nông thôn mới, trong đó 10% đạt chuẩn hiện đại.

Nông thôn được định hướng phát triển đa chức năng, vừa là không gian cư trú, vừa là nơi sản xuất nông nghiệp công nghệ cao, gắn với bảo tồn di sản văn hóa làng xã và du lịch sinh thái. Quy hoạch nhấn mạnh việc hình thành các không gian chuyển tiếp (ven đô) để làm vùng đệm tích hợp chức năng và dự trữ phát triển.

Việc liên kết đô thị-nông thôn được thực hiện qua các chuỗi giá trị kinh tế, hệ thống hạ tầng số và sự lan tỏa dịch vụ từ các đô thị trung tâm về khu vực nông thôn, miền núi, biên giới.

Quy hoạch cũng xác lập tầm nhìn phát triển hệ thống hạ tầng kỹ thuật đồng bộ, hiện đại và đi trước một bước. Ưu tiên vận tải hành khách khối lượng lớn (TOD) tại các đô thị hơn 1 triệu dân; phổ cập hạ tầng băng rộng và mạng di động thế hệ mới đến từng bản làng.

Về nguồn lực, Nhà nước khuyến khích đa dạng hóa các hình thức huy động vốn, đẩy mạnh hợp tác công-tư (PPP) và khai thác hiệu quả nguồn lực từ đất đai, không gian phát triển. Công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và GIS sẽ là những công cụ then chốt trong quản lý và vận hành hệ thống đô thị, nông thôn thông minh.

Bản quy hoạch điều chỉnh được Bộ Xây dựng đưa ra thời gian, lộ trình thực hiện cụ thể, như sau: Năm 2026, hoàn thiện kế hoạch phân loại đô thị toàn quốc. Trong năm 2027, sẽ triển khai chương trình quốc gia về cải tạo, tái thiết và phát triển đô thị. Đến năm 2030, hoàn thiện khung cấu trúc hệ thống và xác lập vai trò các cực tăng trưởng chủ đạo.

Việc phê duyệt Điều chỉnh Quy hoạch tổng thể hệ thống đô thị và nông thôn là một bước ngoặt quan trọng, tạo lập nền tảng không gian vững chắc để Việt Nam bứt phá. Với mô hình phát triển khoa học, sự kết nối chặt chẽ giữa các cực tăng trưởng và định hướng xanh, thông minh, chúng ta hoàn toàn có thể tin tưởng vào một hệ thống đô thị-nông thôn giàu bản sắc, hiện đại và là động lực quan trọng đưa đất nước vững bước vào kỷ nguyên phát triển mới.