Tháo gỡ điểm nghẽn thoát nước, mở hướng phát triển phía tây và phía nam Hà Nội

Ngoại thành vẫn chịu áp lực tiêu thoát liên vùng

Thực tế cho thấy, “điểm nghẽn” hiện nay không chỉ nằm ở năng lực tiêu thoát của từng công trình, mà còn ở tính liên vùng của hệ thống sông, hồ và công trình thủy lợi. Từ thực trạng hiện nay của Hà Nội về việc tiêu thoát nước khu vực ngoại thành, việc cải tạo đồng bộ sông Nhuệ, kết hợp hoàn thiện hệ thống hạ tầng kỹ thuật, được xác định là một trong những hướng đi quan trọng nhằm giải quyết căn bản nguy cơ ngập úng, đồng thời tạo thêm động lực tái thiết, phát triển khu vực phía tây và phía nam Thủ đô.

Theo ông Nguyễn Đức Hưng, Giám đốc Trung tâm Quản lý hạ tầng kỹ thuật thành phố Hà Nội (Sở Xây dựng Hà Nội), việc tiêu thoát nước tại các xã ngoại thành có mối liên hệ trực tiếp với mực nước sông Nhuệ. Trong khi đó, hệ thống sông Nhuệ không chỉ liên quan riêng địa bàn Hà Nội mà còn liên quan tỉnh Ninh Bình và toàn bộ khu vực phía hạ lưu. Thành phố Hà Nội hiện chỉ quản lý một đoạn của dòng sông này.

Từ góc độ kỹ thuật, ông Bùi Ngọc Uyên, đại diện Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Thoát nước Hà Nội, cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay là tính chất liên vùng của bài toán tiêu thoát nước.

Hà Nội nằm ở vị trí tiếp nhận dòng chảy, là nơi chuyển nước từ các vùng địa hình cao phía tây và phía bắc dồn về. Vì vậy, hệ thống sông nội đô vừa phải bảo đảm tiêu thoát lượng nước phát sinh trên địa bàn, vừa chịu sức ép từ lượng nước thượng lưu đổ về, trong đó có những đợt lũ rừng ngang đột biến như trên tuyến sông Bùi.

Thực tế vận hành cho thấy, khi các trạm bơm mới đồng thời xả nước ra sông Cầu Ngà và sông Nhuệ, trong khi sông Nhuệ chưa kịp thoát nước ra hệ thống sông lớn chung quanh, mực nước trên sông Nhuệ có thể dâng rất cao. Đây chính là một “điểm thủng” trong hệ thống tiêu thoát nước. Khi mực nước sông Nhuệ dâng cao, nước có thể chảy ngược trở lại khu vực nội đô, làm gia tăng nguy cơ ngập úng.

Không thiếu giải pháp, vấn đề là tổ chức thực hiện

Trước yêu cầu đặt ra, vấn đề quy hoạch và tổ chức thực hiện các giải pháp tiêu thoát nước đang được đặt trong tổng thể phát triển hạ tầng đô thị của Hà Nội.

Ông Sầm Minh Tuấn, Phó Giám đốc Viện Quy hoạch Đô thị, nhấn mạnh Hà Nội đã xây dựng nhiều phương án, giải pháp nhằm xử lý bài toán quy hoạch đô thị và thoát nước. Theo ông, vấn đề then chốt hiện nay không phải thiếu giải pháp, mà là cách thức tổ chức thực hiện.

Các phương án cần được tính toán tổng thể trên quy mô toàn thành phố, bảo đảm sự liên kết giữa các khu vực và các công trình trong cùng hệ thống.

Về lộ trình, ông Sầm Minh Tuấn cho rằng việc triển khai cần được thực hiện từng bước, có trọng tâm, trọng điểm. Trước hết, thành phố cần tập trung giải quyết tại khu vực nội đô và những vị trí xung yếu, quan trọng; sau đó từng bước lan tỏa, mở rộng ra các xã, phường khu vực ngoại vi.

Cách tiếp cận này đặt yêu cầu không chỉ xử lý từng điểm ngập riêng lẻ, mà phải tính toán khả năng tiêu thoát của cả hệ thống, từ khu vực phát sinh dòng chảy, các tuyến sông tiếp nhận cho tới nơi thoát cuối cùng.

Trong quá trình ứng phó với hiện trạng, các đơn vị chức năng đang triển khai linh hoạt các phương án tiêu thoát nước. Khi mực nước sông Nhuệ hạ xuống, nước bắt đầu chảy ra sông Hồng. Các đơn vị đang mở đập Thanh Liệt để bơm tiêu thoát, kết hợp với trạm bơm Yên Xá.

Cùng với nạo vét, việc xây dựng hệ thống đập cao su được tính toán nhằm giúp thành phố chủ động bảo vệ riêng cho khu vực Hà Nội. Thành phố cũng nghiên cứu đầu tư thêm trạm bơm Liên Mạc để bơm cưỡng bức nước ra sông Hồng, kết hợp với hệ thống các đập điều tiết. Các giải pháp này được kỳ vọng góp phần giải quyết cơ bản tình trạng ngập úng đối với đoạn sông từ phía trên đổ xuống.

Ở góc độ quản lý mạng lưới sông thủy lợi gồm sông Nhuệ, sông Đáy, sông Bùi, sông Tích do Sở Nông nghiệp và Môi trường và Bộ Nông nghiệp và Môi trường điều phối, ông Bùi Ngọc Uyên cho rằng giải pháp phải mang tính liên vùng, gắn với các công trình thủy lợi quy mô lớn.

"Tuy nhiên một điểm cần lưu ý, trong khi mực nước sông Hồng đoạn chảy qua Hà Nội thường ở mức tương đối thấp, mực nước các sông nội đô lại có thời điểm dâng rất cao. Trước thực tế này, ngành nông nghiệp Hà Nội đang quan tâm nghiên cứu quy hoạch tuyến kênh tiêu mới cắt qua đê, đấu nối trực tiếp từ địa phận Hà Nội ra thẳng sông Hồng.

Theo phương án này, tuyến thoát nước ngắn sẽ giúp cắt lũ nhanh chóng, không phải dồn toàn bộ lưu lượng xuống hạ lưu. Tại khu vực thượng lưu sông Nhuệ, việc vận hành cống Chèm và trạm bơm Liên Mạc để chủ động bơm tiêu ra sông Hồng khi nước sông Hồng dâng cao cũng có vai trò quan trọng".

Không chỉ là một tuyến sông phục vụ tiêu thoát nước, sông Nhuệ còn giữ vai trò là mạch nguồn thủy lợi, tuyến giao thông đường thủy và không gian văn hóa quan trọng, góp phần nuôi dưỡng và định hình khu vực phía tây và phía nam Thủ đô qua nhiều thế kỷ.

Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa và gia tăng dân số nhanh đã tạo sức ép lớn đối với dòng sông dài khoảng 61,5km, đi qua 19 xã, phường từ cống Liên Mạc đến xã Mỹ Đức. Sông Nhuệ đang đối mặt tình trạng suy thoái, bồi lắng và ô nhiễm môi trường nghiêm trọng; chất lượng nước thường xuyên vượt xa quy chuẩn.

Đồng bộ hạ tầng để phát huy hiệu quả đầu tư

Giữa tháng 7 vừa qua, Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội đã thông qua chủ trương đầu tư dự án cải tạo toàn diện sông Nhuệ với tổng mức vốn đầu tư hơn 75.000 tỷ đồng, khoảng 75.115 tỷ đồng theo tờ trình, trên diện tích sử dụng đất khoảng 855ha.

Một nội dung đáng chú ý của dự án là đầu tư tuyến đường giao thông hai bên bờ sông. Các tuyến đường này sẽ tạo thành những tuyến đường gom kết nối liên khu vực, chia sẻ lưu lượng phương tiện với Quốc lộ 32, Quốc lộ 6, Đại lộ Thăng Long, đường Tây Thăng Long và đường Vành đai 4.

Cùng với chức năng giao thông, các tuyến đường dọc sông được kỳ vọng hình thành các trục cảnh quan đô thị xanh, nâng cao giá trị sử dụng đất, qua đó tạo động lực phát triển kinh tế-xã hội khu vực ven sông.

Theo đánh giá của Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội, thành phố đã đầu tư nhiều công trình hạ tầng thủy lợi trọng điểm, trong đó có Trạm bơm Yên Nghĩa với công suất 120m³/giây, hoàn thành năm 2026, và Trạm bơm Liên Mạc giai đoạn 1 với công suất 70m³/giây.

Tuy nhiên, hiệu quả của các công trình này chỉ có thể được phát huy tối đa khi toàn bộ hệ thống sông Nhuệ được cải tạo đồng bộ.

Điều đó cho thấy yêu cầu đặt ra không chỉ là bổ sung năng lực bơm tiêu, mà còn phải giải quyết đồng bộ khả năng dẫn, điều tiết và thoát nước của cả hệ thống. Trong đó, sông Nhuệ giữ vị trí đặc biệt quan trọng bởi đây vừa là tuyến tiêu thoát nước, vừa liên quan trực tiếp tới hệ thống thủy lợi và không gian phát triển đô thị phía tây, phía nam Hà Nội.

Đảng ủy Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội xác định việc đầu tư dự án cải tạo toàn diện sông Nhuệ là yêu cầu cấp thiết. Đồng thời, Đảng ủy Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội đề nghị Ban Chấp hành Đảng bộ thành phố Hà Nội thống nhất chủ trương triển khai dự án theo phương thức PPP, hợp đồng BT, làm cơ sở áp dụng hình thức lựa chọn nhà đầu tư trong trường hợp đặc biệt theo quy định.

Từ bài toán tiêu thoát nước đến yêu cầu chỉnh trang, phát triển đô thị, dự án cải tạo toàn diện sông Nhuệ được đặt trong một hướng tiếp cận đồng bộ: giải quyết điểm nghẽn của hệ thống thoát nước, từng bước cải thiện môi trường dòng sông, hoàn thiện hạ tầng giao thông và kỹ thuật hai bên bờ, đồng thời mở thêm không gian phát triển cho khu vực phía tây và phía nam Thủ đô Hà Nội.