Việc nhiều nước châu Âu từ chối cuốn vào vòng xoáy chiến sự, bất chấp sức ép từ Washington, không chỉ bộc lộ những rạn nứt trong quan hệ song phương mà còn cho thấy nỗ lực theo đuổi tự chủ chiến lược, tránh đặt an ninh và thịnh vượng khu vực vào những biến động chính trị từ bên kia Đại Tây Dương.
Dù Mỹ vẫn gọi châu Âu là “đồng minh” trong Báo cáo Chiến lược An ninh Quốc gia công bố cuối năm 2025, thực tế cho thấy hai bên ngày càng thiếu đồng thuận trong nhiều vấn đề cốt lõi.
Chỉ hơn một năm qua, niềm tin xuyên Đại Tây Dương nhiều lần chao đảo bởi tranh cãi thương mại, bất đồng về chi phí quốc phòng, xung đột tại Ukraine, vấn đề Greenland, cùng những phát ngôn chỉ trích gay gắt và khó lường từ Washington. Nay, các rạn nứt ấy tiếp tục bị khoét sâu bởi khác biệt lập trường quanh căng thẳng Mỹ-Iran đang lan rộng ở Trung Đông.
Mới đây, Tây Ban Nha kiên quyết không để mình bị cuốn vào vòng xoáy chiến sự Trung Đông, từ chối cho quân đội Mỹ sử dụng căn cứ không quân để tiến hành chiến dịch tập kích Iran. Thủ tướng Pedro Sanchez khẳng định Madrid sẽ không “tiếp tay cho hành động gây hại cho thế giới và đi ngược lại các giá trị, lợi ích của mình”.
Quyết định này khiến Tổng thống Mỹ Donald Trump phản ứng gay gắt, thậm chí đe dọa cắt đứt toàn bộ quan hệ thương mại với Tây Ban Nha. Trong khi đó, một số đồng minh châu Âu khác như Anh, Pháp, Đức giữ thế cân bằng thận trọng, tránh can dự sâu vào xung đột; riêng Anh tuyên bố chỉ cho Mỹ sử dụng căn cứ quân sự cho các mục đích phòng thủ “cụ thể và có giới hạn”.
Trước một đồng minh có sự thay đổi chính sách bất ngờ và liên tục như Mỹ, các nhà lãnh đạo châu Âu được cho là đang ở trong thế “trở đi mắc núi, trở lại mắc sông”. Một mặt, các nước châu Âu muốn duy trì quan hệ, bày tỏ ủng hộ Mỹ và Israel bởi liên minh xuyên Đại Tây Dương vẫn là yếu tố quan trọng đối với tương lai Liên minh châu Âu (EU). Mặt khác, châu Âu muốn tránh bị cuốn sâu vào cuộc chiến ở Trung Đông, một cuộc chiến không nhận được sự ủng hộ của dư luận quốc tế. Kết quả điều tra độc lập của Liên hợp quốc cho thấy, các cuộc tấn công quân sự giữa Mỹ, Israel và Iran vừa qua đã vi phạm Hiến chương Liên hợp quốc.
Tuy nhiên, bài toán khó trong lựa chọn chiến lược liên quan cuộc đối đầu Mỹ-Iran hay những hệ lụy với thị trường năng lượng, thương mại, du lịch… không phải tất cả thách thức mà EU đang đối mặt. Khối này còn đứng trước một mối lo khác, đó là trách nhiệm gia tăng với cuộc xung đột ở Ukraine.
Dư luận cho rằng, cuộc chiến ở Iran sẽ làm phân tán sự chú ý của Xứ Cờ hoa khỏi nỗ lực hỗ trợ Ukraine. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky bày tỏ lo ngại, một cuộc chiến kéo dài ở Trung Đông chắc chắn sẽ tạo áp lực lớn với Ukraine, bởi lực lượng Mỹ phải tăng cường các hệ thống phòng không nhằm bảo vệ các căn cứ của mình tại Trung Đông - điều có thể dẫn đến hạn chế đáng kể lượng vũ khí hỗ trợ Kiev.
Một khi trọng tâm chiến lược của Mỹ dịch chuyển, châu Âu sẽ phải gánh vác trách nhiệm nhiều hơn về hỗ trợ quốc phòng cho Ukraine. Cùng với đó, cuộc đối đầu Mỹ-Iran cũng gây xao nhãng, khiến cộng đồng quốc tế không đặt trọng tâm vào sớm giải quyết xung đột tại Ukraine.
Trước sức ép mà Mỹ đặt lên Tây Ban Nha, Ủy ban châu Âu đã khẳng định tinh thần đoàn kết và nêu rõ: Bất kỳ sự đe dọa nào nhằm vào một quốc gia thành viên đều mặc nhiên là đe dọa đối với toàn bộ EU.
Tuyên bố này phát đi thông điệp về tự chủ chiến lược của toàn khối, hướng đến tái định vị quan hệ đồng minh với Mỹ theo hướng cân bằng và bình đẳng hơn. Trước kịch bản xung đột Mỹ-Iran có thể kéo dài tới tháng 9/2026, việc châu Âu duy trì lập trường thận trọng dù không làm hài lòng đồng minh là điều dễ hiểu, bởi bước vào một trận chiến mới tại Trung Đông chắc chắn sẽ mang lại những hệ lụy lớn về nhiều mặt cho châu Âu.
