Từ nền tảng này, Quảng Trị định hướng xây dựng vùng càphê sinh thái đáp ứng quy định chống mất rừng, tiến tới phát triển cà-phê hữu cơ và tham gia thị trường tín chỉ carbon.
Chuyển biến rõ nét
Những năm gần đây, trên những quả đồi cà-phê tại huyện Hướng Hóa (cũ), tỉnh Quảng Trị, mô hình sản xuất gắn cà-phê với cây rừng và cây bản địa đã tạo nên sự chuyển biến rõ nét.
Công ty trách nhiệm hữu hạn Pun Coffee ở Khe Sanh là đơn vị tiên phong đưa rừng trở lại với vùng cà-phê. Giám đốc Pun Coffee Lương Ngọc Trâm chia sẻ: “Bà con ở đây đều là người dân tộc Vân Kiều, canh tác càphê độc canh theo thói quen lạm dụng hóa chất đã mấy chục năm. Sau một thời gian, đất đai không chỉ bạc màu, cây yếu, nhiều sâu bệnh mà môi trường cũng bị ảnh hưởng. Vì vậy, vợ chồng tôi phải đi gõ cửa từng nhà, thuyết phục bà con thay đổi tập quán trồng truyền thống sang phương thức canh tác thuận tự nhiên”.
Để tạo niềm tin cho bà con, Pun Coffee áp dụng cơ chế thu mua G+5, tức giá thị trường cộng thêm 5.000 đồng/kg cà-phê tươi. Nhờ đó, nhiều hộ mạnh dạn thay đổi cách sản xuất. Có hộ chỉ thu hái quả chín đạt đến 10 tấn/ha, thu về 150 triệu đồng. Đến nay, hơn 1 triệu cây xanh, trong đó có nhiều loại cây bản địa và cây lâm nghiệp như sưa đỏ đã được trồng xen, tạo nền sinh thái đa tầng, vừa che bóng cà-phê, vừa cải thiện giữ nước và phục hồi cấu trúc đất. Vùng nguyên liệu liên kết của Pun Coffee đã mở rộng gần 200 ha, mục tiêu nâng lên 300 ha trong thời gian tới.
Cùng với Pun Coffee, mô hình cà-phê xen rừng đang được các xã có diện tích cà-phê lớn như Hướng Phùng, Tân Lập, A Dơi áp dụng và mang lại hiệu quả cao. Tại xã Hướng Phùng, vườn cà-phê 4,5 ha của bà Trần Mai Hương trồng dưới tán gáo, mít và bơ đã hình thành nên một “khu rừng thu nhỏ” với khí hậu mát mẻ, nhiều loài chim, sóc, ong rừng,… tìm về. Theo bà Hương, tán cây che bóng mát, làm chậm quá trình phát triển giúp quả cà-phê tích tụ được nhiều chất béo và các hợp chất hương vị, chín đều, không bị cháy nám, nhân to hơn bình thường và vị đường cao hơn. Hạt cà-phê thu hoạch có hương vị phức tạp, đặc trưng, phù hợp với sản xuất cà-phê đặc sản, được ưa chuộng và có giá bán cao hơn so với trồng đơn canh.
Giám đốc Hợp tác xã nông sản Khe Sanh Nguyễn Thị Hằng cho biết: “Nông dân hoàn toàn có thể trồng cà-phê theo hướng nông lâm kết hợp không gây mất rừng. Hiện tại, hợp tác xã đã liên kết với 115 hộ dân trồng cà-phê không gây mất rừng, theo hướng hữu cơ với tổng diện tích gần 200 ha, thu mua mỗi năm từ 700 đến 1.000 tấn cà-phê chất lượng cao. Năm 2025, sản phẩm Khe Sanh Coffee được công nhận là sản phẩm OCOP 5 sao, khẳng định giá trị của mô hình sản xuất theo hướng sinh thái”.
Kỳ vọng tạo tín chỉ carbon từ vườn cà-phê
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị, việc trồng cà-phê xen cây bản địa theo mô hình nông lâm kết hợp không chỉ cải thiện năng suất và chất lượng, quan trọng hơn là phù hợp các quy định chống phá rừng của thị trường quốc tế. Tuy nhiên, để duy trì và nhân rộng mô hình này, người trồng còn phải vượt qua nhiều khó khăn về kỹ thuật, năng lực sản xuất cũng như yêu cầu rất cao từ các tổ chức quốc tế.
Giám đốc Pun Coffee Ngọc Trâm cho biết: "Khó khăn lớn nhất nằm ở quy trình khắt khe để được công nhận tín chỉ carbon. Vùng nguyên liệu phải được đo lường lại hiện trạng, có hồ sơ hình ảnh, số liệu cập nhật liên tục; đồng thời, phải theo dõi quá trình cải tạo đất, đa dạng sinh học, phương thức canh tác từ 1 đến 3 năm trước khi các tổ chức quốc tế đánh giá và tính toán giá trị tín chỉ carbon".
Hiện nay, đa phần nông hộ thiếu kinh nghiệm ghi chép, theo dõi, thiếu kiến thức về canh tác hữu cơ hoặc lo ngại rủi ro khi giảm sử dụng hóa chất. Nhận diện những khó khăn trên, Quảng Trị đã triển khai nhiều giải pháp hỗ trợ, chuyển giao quy trình sản xuất cà-phê nông lâm kết hợp cho các nhóm nông dân chủ chốt để lan tỏa ra toàn vùng cà-phê.
Toàn huyện Hướng Hóa (cũ) có hơn 3.700 ha cà-phê, trong đó hơn 245 ha áp dụng mô hình nông lâm kết hợp. Năm 2024, dự án “Sản xuất cà-phê sinh thái và cải thiện rừng tự nhiên” đã hỗ trợ 40.500 cây giống, giúp chuyển đổi thêm 620 ha sang mô hình này. Hiện tại, nhiều diện tích cà-phê đang phát triển tươi tốt dưới tán cây ăn quả, cây bản địa.
Cùng với đó, tỉnh đã hỗ trợ xây dựng các chuỗi giá trị sản xuất cà-phê bền vững, kết nối giữa các doanh nghiệp liên kết với các hợp tác xã, tổ hợp tác, nhóm hộ nông dân sản xuất cà-phê ở các xã Hướng Phùng, Khe Sanh với quy mô hơn 500 ha; hỗ trợ sản xuất và tiêu thụ sản phẩm cà-phê chất lượng cao. Nhiều sản phẩm cà-phê bột, cà-phê hạt rang của tỉnh cũng đã được chứng nhận sản phẩm OCOP từ 3 đến 5 sao.
Tỉnh Quảng Trị tiếp tục hỗ trợ giống cây bản địa, cây ăn quả, vật tư, phân bón; mục tiêu đến năm 2027, toàn tỉnh sẽ có 2.500 ha cà-phê chuyển đổi theo mô hình nông lâm kết hợp, tạo nền tảng cho việc đo đạc, theo dõi và tích lũy tín chỉ carbon.
