Đặc biệt, địa phương còn gìn giữ được không gian văn hóa đặc sắc với hệ thống di tích, phong tục và truyền thống khoa bảng bền bỉ qua bao thế hệ.
Điểm sáng du lịch
Theo sử liệu, làng Quỳnh Đôi được hình thành từ thế kỷ XIII. Trải qua các triều đại Lê-Nguyễn, làng có hàng trăm người đỗ đạt, trong đó có nhiều tiến sĩ, hoàng giáp, phó bảng. Từ sau Cách mạng Tháng Tám đến nay, truyền thống ấy tiếp tục được nối dài với hàng chục giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ, thạc sĩ và nhiều trí thức thành danh trong các lĩnh vực khoa học, giáo dục, quân sự, y tế.
Ở miền đất này, tinh thần hiếu học đã thấm nhuần vào nếp nghĩ, nếp sống bao thế hệ. Nhiều danh nhân tiêu biểu như nữ sĩ Hồ Xuân Hương được UNESCO vinh danh là Danh nhân văn hóa thế giới, nhà cách mạng Hồ Tùng Mậu, Anh hùng Lực lượng vũ trang Cù Chính Lan… làm dày thêm bề sâu văn hóa cho làng quê vốn đã giàu truyền thống khoa bảng. Hiện làng có tám di tích cấp quốc gia và ba di tích cấp tỉnh, nổi bật có Đình Quỳnh Đôi, Nhà thờ họ Hồ, Đền Quận công Hồ Sỹ Dương, Bia tưởng niệm nữ sĩ Hồ Xuân Hương… Các công trình kiến trúc cổ với chạm trổ tinh xảo, cùng hệ thống từ đường, miếu mạo đã tạo nên một không gian văn hóa đậm đặc dấu ấn lịch sử.
Những năm gần đây, chính quyền và nhân dân địa phương đã bắt đầu khai thác giá trị văn hóa để phát triển du lịch. Với tour “Làng Cá Gỗ - sau ánh hào quang” ra mắt cuối năm 2023, du khách tham quan di tích, thưởng thức các tiểu phẩm tái hiện câu chuyện “Ông đồ Nghệ và con cá gỗ”, hoạt cảnh về thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh khi từng ghé thăm làng. Diễn viên các hoạt cảnh và tiểu phẩm là người dân địa phương. Hơn 1.500 hộ dân được gắn số, đường làng ngõ xóm, cảnh quan sạch đẹp mang lại cho du khách ấn tượng về không gian nông thôn văn minh, có tổ chức. Ông Hồ Đức Nhân, một người con của quê hương đã tặng nhiều máy cắt cây cảnh cho các thôn trong làng, để mỗi hàng cây, lối ngõ đều được chăm chút.
Vừa qua, Lễ Kỳ Phúc diễn ra vào mồng 8 và mồng 9 tháng Giêng âm lịch vẫn được duy trì trang nghiêm, trở thành dịp hội tụ của cộng đồng. Nghi thức rước thần từ đền về đình, dàn nhạc bát âm, cờ ngũ hành, hương án, kiệu rồng… tái hiện không gian lễ hội truyền thống đậm chất xứ Nghệ. Đây chính là tài sản văn hóa phi vật thể quý giá nếu được nghiên cứu, xây dựng thành sản phẩm du lịch trải nghiệm có chiều sâu. Tuy nhiên, lượng khách hiện nay còn khiêm tốn; hoạt động quảng bá chưa rộng; dịch vụ phụ trợ còn hạn chế. Quỳnh Đôi mới ở bước khởi đầu của hành trình làm du lịch.
Thay đổi để không gian sống động hơn
Kinh nghiệm từ nhiều địa phương cho thấy, phát triển du lịch văn hóa chỉ bền vững khi giữ được hồn cốt của di sản. Với Quỳnh Đôi, điều quý nhất chính là truyền thống hiếu học và nếp sống trọng lễ nghĩa. Do đó, cần định vị nơi đây như một không gian giáo dục sống động giúp học sinh, sinh viên, nhà nghiên cứu có thể tìm hiểu về truyền thống khoa bảng, dòng chảy văn hóa Nho học, ảnh hưởng của tinh thần học hành đối với sự phát triển cộng đồng... Các chương trình ngoại khóa, trải nghiệm như “một ngày làm học trò xưa” tái hiện lớp học Nho, thi viết chữ Hán-Nôm, bình thơ Hồ Xuân Hương… hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm đặc trưng. Việc số hóa tư liệu gia phả, sắc phong, văn bia; xây dựng bảo tàng số về truyền thống khoa bảng; ứng dụng công nghệ thuyết minh tự động bằng mã QR… nếu được triển khai hiệu quả hơn nữa sẽ giúp du khách tiếp cận thông tin theo cách sinh động, hiện đại mà không làm xáo trộn không gian cổ kính.
Lợi thế của Quỳnh Đôi còn nằm ở vị trí địa lý thuận lợi, gần biển Quỳnh và các điểm du lịch tâm linh nổi tiếng của Nghệ An, do đó, việc kết nối thành tuyến tham quan có thể kéo dài thời gian lưu trú của du khách. Một buổi sáng tham quan đình làng, nghe kể chuyện khoa bảng; buổi chiều trải nghiệm biển, ẩm thực địa phương; buổi tối tham gia hoạt động thiền, nghỉ dưỡng… Song song đó, cần đào tạo đội ngũ hướng dẫn viên tại chỗ, những người am hiểu lịch sử làng, có kỹ năng kể chuyện hấp dẫn. Câu chuyện về “trẻ con sinh ra đã nghe tiếng đọc sách”, các gia đình nhiều thế hệ làm thầy giáo, thầy thuốc… chính là chất liệu giàu cảm xúc nếu được truyền tải sinh động.
Trong đợt khảo sát tháng 6/2025, đoàn chuyên gia thuộc Mạng lưới Chuyên gia cao cấp Hà Lan (PUM) đánh giá cao nền tảng di sản văn hóa-lịch sử đặc sắc của địa phương, cho rằng đây là lợi thế quan trọng để xây dựng sản phẩm du lịch đặc thù theo hướng bền vững. Tuy nhiên, các diễn đàn chuyên đề về du lịch của tỉnh cũng thẳng thắn chỉ ra: Dù lượng khách đến Nghệ An tăng khá trong năm 2025, các sản phẩm văn hóa-lịch sử vẫn chưa khai thác hết chiều sâu, còn thiếu tính liên kết và sức cạnh tranh. Điều đó cho thấy, Quỳnh Đôi cần tiếp tục đổi mới cách làm, xây dựng sản phẩm đặc trưng, để điểm đến ngày càng hấp dẫn, trở thành điểm nhấn trong bản đồ du lịch văn hóa của tỉnh.
Muốn phát triển bền vững, Quỳnh Đôi cần xây dựng thương hiệu “làng khoa bảng” gắn với giá trị tri thức và đạo học. Thương hiệu ấy vừa phục vụ du lịch, vừa giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Các sự kiện thường niên, như: Ngày hội tôn vinh hiền tài, Liên hoan thơ Hồ Xuân Hương, Diễn đàn khoa bảng xứ Nghệ… đủ tiềm năng trở thành điểm hẹn văn hóa của khu vực. Việc phối hợp các trường đại học, viện nghiên cứu tổ chức hội thảo, tọa đàm tại làng cũng góp phần nâng tầm giá trị học thuật. Quan trọng hơn, người dân phải là chủ thể của quá trình phát triển. Mỗi gia đình giữ gìn nếp sống, cảnh quan; mỗi dòng họ bảo tồn gia phả, tư liệu; mỗi thanh niên tự hào về truyền thống quê hương, đó chính là nền tảng để du lịch không làm phai nhạt bản sắc.
