Hiện đại hóa kỳ thi theo lộ trình thận trọng

Đề án được xây dựng trên cơ sở các chủ trương của Đảng và Nhà nước về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, tạo đột phá trong phát triển giáo dục; thúc đẩy chuyển đổi số và hiện đại hóa công tác khảo thí; hướng tới tiếp tục hoàn thiện một kỳ thi chuẩn hóa quốc gia hiện đại, khách quan, tin cậy, phục vụ xét công nhận tốt nghiệp, đánh giá chất lượng giáo dục, công tác quản lý và cung cấp nguồn dữ liệu có giá trị cho tuyển sinh

Chung quanh những định hướng lớn của Đề án, Cục trưởng Quản lý chất lượng (Bộ Giáo dục và Đào tạo) Huỳnh Văn Chương đã có những chia sẻ với Báo Nhân Dân về vấn đề này.

Cần một kỳ thi chuẩn hóa quốc gia

Phóng viên: Thưa ông, hiện nay có nhiều ý kiến trao đổi về phương thức tổ chức kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông và tuyển sinh đại học trong thời gian tới. Từ góc độ quản lý chất lượng, Bộ Giáo dục và Đào tạo nhìn nhận như thế nào về vai trò và định hướng tiếp tục hoàn thiện kỳ thi?

Ông Huỳnh Văn Chương: Định hướng căn cốt của Bộ Giáo dục và Đào tạo là tiếp tục duy trì và từng bước hiện đại hóa một kỳ thi chuẩn hóa quốc gia, nhằm đánh giá khách quan, tin cậy kết quả học tập và mức độ đạt chuẩn giáo dục phổ thông của học sinh.

Kỳ thi không chỉ phục vụ việc xét công nhận tốt nghiệp trung học phổ thông, mà còn cung cấp một nguồn dữ liệu chuẩn hóa, có giá trị. Điều cần phân biệt là bài thi được thiết kế để đo lường, đánh giá mức độ đáp ứng yêu cầu cần đạt của học sinh theo chương trình giáo dục phổ thông; còn kết quả của kỳ thi có thể được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau như: Xét công nhận tốt nghiệp trung học phổ thông, đánh giá chất lượng giáo dục giữa các năm, các địa phương và các nhóm học sinh; phục vụ quản lý nhà nước, điều chỉnh chương trình, phương pháp dạy học và chính sách giáo dục; đồng thời cung cấp nguồn dữ liệu tham khảo quan trọng cho tuyển sinh giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp, kể cả xét tuyển đại học ở nước ngoài.

Các cơ sở giáo dục đại học có quyền tự chủ tuyển sinh theo quy định của pháp luật. Đồng thời, việc thực hiện quyền tự chủ cần gắn với trách nhiệm giải trình, bảo đảm quyền lợi của người học và hiệu quả chung của hệ thống; hạn chế phát sinh quá nhiều kỳ thi, phương thức và yêu cầu riêng, làm gia tăng chi phí, áp lực đối với thí sinh, gia đình và xã hội.

Bộ Giáo dục và Đào tạo không áp đặt một phương thức tuyển sinh duy nhất. Tuy nhiên, khi kỳ thi chuẩn hóa quốc gia bảo đảm khách quan, ổn định và có độ tin cậy cao, kết quả kỳ thi sẽ trở thành một căn cứ quan trọng để nhiều cơ sở giáo dục đại học sử dụng trong xét tuyển. Mục tiêu không phải hạn chế quyền tự chủ, mà là hình thành một hệ thống đánh giá chuẩn hóa dùng chung, đáng tin cậy, giúp các trường giảm chi phí tổ chức thi riêng và giúp thí sinh giảm số lần phải tham dự các kỳ thi khác nhau.

Đổi mới phương thức tổ chức, không thay đổi mục tiêu kỳ thi

Phóng viên: Nhiều người cho rằng thi trên máy tính đồng nghĩa với thi trực tuyến, phụ thuộc vào Internet và tiềm ẩn nhiều rủi ro kỹ thuật. Ông cho biết thực tế Đề án được thiết kế như thế nào?

Ông Huỳnh Văn Chương: Trước hết cần khẳng định, chuyển từ thi trên giấy sang thi trên máy tính là đổi mới công cụ và quy trình tổ chức thi, còn mục tiêu đánh giá chuẩn đầu ra của chương trình giáo dục phổ thông vẫn được giữ ổn định. Nói cách khác, đây là đổi mới phương thức tổ chức kỳ thi, không phải thay đổi mục tiêu của kỳ thi.

Thi trên máy tính tạo điều kiện giảm các khâu thủ công như: In sao, vận chuyển, bàn giao và chấm bài trắc nghiệm; ghi nhận trực tiếp, đầy đủ quá trình làm bài, hạn chế sai sót do con người; tổ chức nhiều ca thi với các đề thi được chuẩn hóa, bảo đảm tương đương; mở rộng dạng thức câu hỏi, từng bước sử dụng âm thanh, hình ảnh, video và mô phỏng; phân tích dữ liệu thi chi tiết để đánh giá chất lượng câu hỏi và chất lượng giáo dục. Nhờ đó, bài thi không chỉ đo lường kiến thức, mà còn có điều kiện đánh giá tốt hơn năng lực vận dụng, phân tích, giải quyết vấn đề của học sinh theo định hướng chuẩn đầu ra của chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 đồng thời nâng cao khả năng bảo mật, giám sát, truy vết và hậu kiểm.

Một điểm rất quan trọng là nhiều người đang hiểu nhầm thi trên máy tính là thi qua Internet. Theo mô hình đề xuất, đề thi được truyền qua kênh bảo mật của Ban Cơ yếu Chính phủ đến máy chủ tại điểm thi; thí sinh làm bài trong mạng LAN nội bộ, không kết nối Internet. Mô hình này hạn chế việc kỳ thi phụ thuộc vào đường truyền Internet và hạn chế nguy cơ tấn công trực tiếp từ môi trường Internet.

Ứng dụng công nghệ để giảm tối đa sự can thiệp chủ quan của con người

Phóng viên: Một trong những băn khoăn của dư luận là khi ứng dụng công nghệ, làm thế nào để vừa phát huy hiệu quả của hệ thống, vừa bảo đảm tính an toàn, khách quan và minh bạch của kỳ thi?

Ông Huỳnh Văn Chương: Một trong những định hướng quan trọng của Đề án là ứng dụng công nghệ để tự động hóa tối đa các công đoạn, qua đó giảm thiểu sai sót và hạn chế sự can thiệp chủ quan của con người. Đồng thời, hệ thống vẫn bảo đảm cơ chế kiểm soát, giám sát và trách nhiệm của cán bộ trong các khâu cần sự tham gia của con người.

Các công nghệ dự kiến được nghiên cứu, ứng dụng tập trung vào bảo mật dữ liệu, tự động hóa quy trình tổ chức thi, giám sát hệ thống, chấm thi và sử dụng AI để hỗ trợ một số công đoạn trong quá trình xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa. AI không tự quyết định nội dung đề thi và không thay thế đội ngũ chuyên gia xây dựng, thẩm định, thử nghiệm và phê duyệt câu hỏi. Câu hỏi thi vẫn phải được xây dựng, thẩm định, thử nghiệm và phê duyệt theo quy trình chuyên môn chặt chẽ.

Đối với công nghệ nhận diện thí sinh, hiện nay Đề án mới xác định theo hướng nghiên cứu để hỗ trợ xác minh danh tính, ngăn ngừa thi hộ. Việc áp dụng phải có căn cứ pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật, cơ chế bảo vệ dữ liệu cá nhân và phương án xử lý khi công nghệ nhận diện sai. Công nghệ chỉ hỗ trợ cán bộ coi thi, không thay thế quyết định và trách nhiệm của người có thẩm quyền.

Bảo đảm công bằng cho mọi thí sinh là nguyên tắc xuyên suốt

Phóng viên: Khi triển khai thi trên máy tính, làm thế nào để bảo đảm công bằng giữa các thí sinh, nhất là khi có nhiều ca thi, nhiều hình thức tổ chức và điều kiện giữa các địa phương còn khác nhau, nhất là các địa phương vùng khó khăn, vùng sâu, vùng xa?

Ông Huỳnh Văn Chương: Bảo đảm công bằng là điều kiện tiên quyết trong toàn bộ quá trình triển khai Đề án. Việc tổ chức thi trên máy tính sẽ được thực hiện theo lộ trình, chỉ áp dụng tại những địa phương, điểm thi đáp ứng đầy đủ các điều kiện về cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật và nhân lực; không triển khai đồng loạt khi điều kiện giữa các vùng chưa được bảo đảm. Học sinh phải được làm quen trước với hình thức thi; địa phương phải có phương án hỗ trợ học sinh ít có điều kiện sử dụng máy tính.

Trong giai đoạn chuyển tiếp, Đề án dự kiến tổ chức song song thi trên giấy và thi trên máy tính tại những địa phương, điểm thi đáp ứng điều kiện. Việc tổ chức phải bảo đảm tương đương về yêu cầu đánh giá và giá trị sử dụng kết quả giữa hai phương thức. Phương án bố trí thí sinh sẽ được quy định cụ thể, công khai trước kỳ thi và không tạo ra khác biệt về quyền lợi của thí sinh.

Theo lộ trình dự kiến năm 2027, thí sinh thi trên máy tính và thi trên giấy sử dụng chung nội dung đề thi đối với các môn trắc nghiệm, khác nhau chủ yếu ở phương thức làm bài và ghi nhận kết quả.

Nhiều ý kiến cũng băn khoăn việc tổ chức nhiều ca có làm tăng nguy cơ lộ đề. Đây là rủi ro được tính toán ngay từ khâu thiết kế hệ thống. Đề thi của từng ca được lựa chọn từ ngân hàng câu hỏi đủ lớn, được mã hóa và chỉ chuyển đến điểm thi sát giờ thi qua kênh bảo mật. Các ca sử dụng đề khác nhau nhưng phải bảo đảm tương đương; đồng thời, quy trình tổ chức thi phải có các biện pháp bảo mật phù hợp với đặc điểm tổ chức nhiều ca.

Đối với các tình huống kỹ thuật như: Mất điện, hỏng máy hoặc lỗi phần mềm, hệ thống phải có khả năng tự động lưu bài và ghi nhật ký thao tác; điểm thi phải có máy dự phòng, nguồn điện dự phòng và quy trình xử lý phù hợp. Mọi tình huống phát sinh phải được ghi nhận đầy đủ bằng biên bản và dữ liệu hệ thống để phục vụ hậu kiểm; đồng thời có phương án bảo đảm đủ thời gian làm bài và quyền lợi của thí sinh.

Đối với học sinh khuyết tật hoặc có nhu cầu hỗ trợ đặc biệt, việc hỗ trợ sẽ được đăng ký, xác minh và bố trí trước kỳ thi, bảo đảm thí sinh tiếp cận được bài thi nhưng không làm thay đổi yêu cầu đánh giá của môn thi.

Triển khai thận trọng, không chạy theo tiến độ khi chưa bảo đảm an toàn và công bằng

Phóng viên: Việc tổ chức kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông trên máy tính là một thay đổi rất lớn. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chuẩn bị như thế nào để bảo đảm tính khả thi và lộ trình triển khai sẽ được thực hiện ra sao?

Ông Huỳnh Văn Chương: Đề án được chuẩn bị trong thời gian dài trên cơ sở nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, khảo sát thực tiễn và tổ chức nhiều đợt thử nghiệm trong điều kiện thực tế của Việt Nam.

Cuối năm 2024 và nửa đầu năm 2025, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tổ chức thử nghiệm đề thi trên máy tính tại nhiều vùng miền với hơn 12.000 học sinh thuộc các nhóm đối tượng khác nhau. Tiếp đó, trong tháng 4 và tháng 5/2026, việc thử nghiệm được mở rộng trên mạng LAN nội bộ tại 15 tỉnh, thành phố; 143 trường trung học phổ thông, trường chuyên và trung tâm giáo dục thường xuyên; với 36.178 thí sinh và khoảng 143.000 lượt thi. Kết quả bước đầu cho thấy, hệ thống vận hành ổn định, mô hình tổ chức thi có khả năng triển khai trong điều kiện thực tế của Việt Nam.

Tuy nhiên, đây mới là kết quả bước đầu. Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ tiếp tục đánh giá toàn diện về độ ổn định của hệ thống, tính tương đương giữa các đề thi, khả năng xử lý sự cố, mức độ thuận tiện, dễ sử dụng đối với thí sinh và các điều kiện bảo đảm an toàn, bảo mật trước khi mở rộng triển khai.

Quan điểm xuyên suốt là triển khai theo lộ trình phù hợp, lấy chất lượng, an toàn và công bằng làm yêu cầu cao nhất.

Theo lộ trình đề xuất, từ năm 2027 dự kiến triển khai tại một số điểm thi đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định; sau mỗi giai đoạn sẽ tổ chức đánh giá, hoàn thiện trước khi xem xét mở rộng, không chạy theo tiến độ khi chưa bảo đảm an toàn và công bằng.

Các chuẩn yêu cầu về kỹ thuật, nhân lực và quy trình tổ chức sẽ được Bộ hướng dẫn cụ thể khi Đề án được cấp có thẩm quyền phê duyệt và cho phép triển khai thực hiện.

Cùng với đó, ngân hàng câu hỏi sẽ tiếp tục được xây dựng, thẩm định, thử nghiệm và hiệu chỉnh theo quy trình chuẩn hóa, bảo đảm tính tương đương giữa các đề thi và các ca thi. Sau mỗi giai đoạn thử nghiệm, Bộ sẽ đánh giá, hoàn thiện trước khi mở rộng phạm vi triển khai, hướng tới tổ chức các môn trắc nghiệm trên máy tính ở phạm vi toàn quốc khi đủ điều kiện.

Máy tính chỉ là phương tiện làm bài, quan trọng vẫn là kiến thức và năng lực của học sinh

Phóng viên: Bất kỳ sự thay đổi nào cũng có thể gây lo lắng ở giai đoạn đầu. Ông muốn chia sẻ điều gì với học sinh, phụ huynh?

Ông Huỳnh Văn Chương: Điều chúng tôi mong muốn trước hết là phụ huynh và học sinh hiểu đúng về Đề án. Đề thi vẫn đánh giá kiến thức và năng lực theo chương trình giáo dục phổ thông; máy tính chỉ là phương tiện làm bài. Học sinh không cần có kỹ năng công nghệ phức tạp, nhưng cần được làm quen để sử dụng thành thạo giao diện thi.

Việc tổ chức thi trên máy tính không làm thay đổi phạm vi kiến thức và yêu cầu cần đạt của chương trình. Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các địa phương, nhà trường sẽ cung cấp miễn phí phần mềm hoặc bài thi mẫu để học sinh thực hành. Điều quan trọng là học sinh không phải học thêm kỹ năng công nghệ phức tạp hay đầu tư thiết bị chỉ để tham gia kỳ thi.

Đề án tổ chức thi tốt nghiệp trung học phổ thông trên máy tính là một bước trong quá trình tiếp tục hoàn thiện kỳ thi theo hướng hiện đại, chuẩn hóa, khách quan và tin cậy hơn, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số của ngành giáo dục. Việc triển khai sẽ được thực hiện theo lộ trình phù hợp, trên cơ sở thử nghiệm, đánh giá kỹ lưỡng và chỉ mở rộng khi bảo đảm đầy đủ các điều kiện về hạ tầng, kỹ thuật, nhân lực, an toàn hệ thống, sự công bằng và quyền lợi của người học.

Điều học sinh cần tập trung vẫn là kiến thức và năng lực theo chương trình giáo dục phổ thông. Máy tính chỉ thay đổi cách làm bài, không làm thay đổi nội dung học tập và yêu cầu của kỳ thi. Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ phối hợp các địa phương, nhà trường cung cấp công cụ thực hành miễn phí, để học sinh được làm quen đầy đủ trước khi tham dự kỳ thi.

Xin trân trọng cảm ơn ông về cuộc phỏng vấn này!