Cộng sinh dưới tán rừng ngập mặn
Trong căn nhà sàn ven rạch nhỏ tại ấp Tắc Biển (xã Phan Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau), lão nông Trần Minh Trí chậm rãi nhấp chén trà, mắt nhìn ra vuông tôm rộng 15ha của gia đình. Hơn 30 năm gắn bó với màu xanh này, ông hiểu rõ hơn ai hết giá trị của sự cộng sinh. Ông Trí cho biết: “Tôm-rừng là cách nuôi thuận thiên, để con tôm tự tìm thức ăn dưới rễ đước. Dù năng suất không ào ạt như nuôi công nghiệp, nhưng mỗi năm, các sản phẩm “sạch tinh khiết” từ tôm, cua, cá dưới tán rừng mang về cho gia đình tôi từ 400 đến 700 triệu đồng”.
Tại miệt rừng ngập mặn Cà Mau, mô hình nuôi tôm sinh thái như gia đình ông Trí được phủ rộng. Trong số này, có khoảng 31.000ha với gần 6.000 hộ nuôi đã đạt được các chứng nhận qu. ốc tế danh giá như: Naturland, ASC hay EU… Những con tôm này sở hữu tấm “hộ chiếu xanh” để đường hoàng xuất ngoại sang hơn 90 quốc gia và vùng lãnh thổ, góp phần giúp Cà Mau thu về tổng kim ngạch xuất khẩu tôm hơn hai tỷ USD mỗi năm. Đáng nói, các doanh nghiệp sẵn sàng trả giá cao hơn từ 10-15% so tôm thông thường, để thu mua những sản phẩm gắn liền với trách nhiệm giữ rừng.
Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau - Phan Minh Chí, sự thay đổi tư duy từ “phá” sang “giữ rừng để làm giàu” đã biến mỗi người dân vùng mặn trở thành một “kiểm lâm viên” mẫn cán. “Bà con hiểu rằng, rừng tạo nơi trú ngụ, thức ăn cho tôm, mất rừng là mất tôm, mất luôn nồi cơm của con cháu mình. Do vậy, người dân ra sức trồng và bảo vệ rừng. Đây cũng chính là một vòng tròn cộng sinh đẹp đang ngày đêm che chở cho xóm làng trước sóng gió và sạt lở dữ dội” - ông Chí chia sẻ.
Tiềm năng carbon xanh
Nhưng giá trị của rừng ngập mặn Cà Mau không dừng lại ở con tôm hay thân gỗ. Ẩn sâu trong hệ thống rễ chằng chịt và lớp đất trầm tích dày đặc là một “cỗ máy” đang lặng lẽ làm mát trái đất: Carbon xanh (Blue Carbon).
Tại các xã Viên An và Đất Mũi, những “Bản đồ Carbon” đầu tiên đã hình thành với sự hỗ trợ của WWF-Việt Nam. Từng cây đước, cây mắm được định danh và theo dõi kỹ lưỡng bằng công nghệ số. Ví như cây đước mang mã số 1588, cao 15m, chu vi thân hơn 60cm, được tính toán đã tích lũy trong mình hơn 136kg carbon; hay cây nhỏ hơn mang mã 1585 cũng âm thầm lưu trữ gần 30kg carbon.
Theo Giám đốc Sở Công thương Cà Mau - Nguyễn Chí Thiện, đây chính là tấm vé thông hành để Cà Mau bước vào thị trường tín chỉ carbon quốc tế khắt khe. Với mức giá giao dịch thế giới trung bình từ 5-10 USD/tín chỉ (một tấn CO2 xác minh thành công được quy đổi ra một tín chỉ carbon), khả năng hấp thụ carbon của rừng Cà Mau có thể mang về nguồn thu ít nhất 150 triệu USD (tương đương hơn 3.500 tỷ đồng) mỗi năm.
Đây là nguồn lực không nhỏ để Cà Mau có thêm kinh phí tái đầu tư, nuôi dưỡng rừng và xây dựng các công trình chắn sóng thuận thiên và nâng cao đời sống cộng đồng. Khi cơ chế này được khơi thông, nông dân miệt rừng Cà Mau có thêm nguồn thu nhập chính đáng từ việc “bán không khí sạch” ngay dưới tán rừng già.
Tuy nhiên, hành trình đánh thức “kho báu xanh” tại Cà Mau đang phải chạy đua với sự khắc nghiệt của thiên nhiên. Mỗi năm, “tài sản” tạo ra tín chỉ carbon của Cà Mau bị “bốc hơi” khoảng 300ha rừng do sạt lở ven biển. Để bảo vệ “nhà máy sản xuất carbon” này, những giải pháp “mềm” thuận thiên như kè xơ dừa bọc vỏ hàu đang được triển khai tại Đất Mũi. Giải pháp này không chỉ chắn sóng mà còn tạo giá thể cho hạt mắm bám rễ, để rồi những mầm xanh lại vươn lên mạnh mẽ ngay nơi đầu sóng ngọn gió…!
Để màu xanh thực sự hóa “vàng”
Theo Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Lê Văn Sử, trong giai đoạn mới, để tiềm năng tín chỉ carbon thực sự trở thành nguồn lực kinh tế mạnh mẽ cho Cà Mau, cần có những cú huých quyết liệt và đồng bộ, mà trước hết là hoàn thiện hành lang pháp lý và công cụ đánh giá. Trung ương cần sớm ban hành khung pháp lý cụ thể về thương mại hóa tín chỉ carbon rừng ngập mặn. Đồng thời, cần thống nhất phương trình tính toán sinh khối và hoàn thiện Sổ tay hướng dẫn kỹ thuật để bảo đảm tính minh bạch, nhất quán theo tiêu chuẩn quốc tế.
Tiếp đó là số hóa và hiện đại hóa quản lý rừng: Tiếp tục ứng dụng công nghệ viễn thám, GIS và dữ liệu số để giám sát tài nguyên rừng và sạt lở. Cơ sở dữ liệu carbon cần được tích hợp đồng bộ vào Hệ thống quản lý tài nguyên rừng quốc gia (FRMS) để phục vụ công tác đo đạc, báo cáo và thẩm định. “Song hành đó là hỗ trợ sinh kế và cơ chế đầu tư. Cần có chính sách hỗ trợ trồng mới rừng, đặc biệt là rừng sản xuất đã khoán cho dân. Khuyến khích mô hình “tôm-rừng” gắn với chứng nhận quốc tế để bảo đảm người dân sống khỏe dưới tán rừng” - ông Sử đề xuất.
Hoàng hôn buông xuống rừng đước mênh mông, nơi có dòng nước đặc quánh phù sa chảy ra biển lớn. Trong ánh chiều tà, những nông dân như ông Trí tiếp tục mùa bội thu tôm sinh thái dưới tán rừng. Những nông dân như ông Trí có thể chưa rõ về những thuật ngữ phức tạp như “Net Zero”, tín chỉ carbon. Nhưng họ hiểu rõ, giữ được màu xanh của rừng là giữ được sinh kế bền vững cho mai sau ■
Theo số liệu từ Viện Nghiên cứu Sinh thái và Môi trường rừng (thuộc Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam), hệ sinh thái rừng ngập mặn Cà Mau đang hấp thụ và “làm sạch” hơn 30 triệu tấn CO2 mỗi năm, đứng đầu cả nước và chiếm phần lớn trong tổng trữ lượng hơn 80 triệu tấn CO2 toàn quốc.
