Liên quan vụ Công ty Thái Dương khai thác trái phép đất hiếm, người dân mong mỏi cơ quan chức năng sớm xử lý dứt điểm, có phương án cải thiện môi trường, ổn định đời sống cho người dân.
Nỗi lo của người dân trên khu mỏ quý
Khu mỏ đất hiếm thôn Yên Sơn (trước đây thuộc xã Yên Phú, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái) giờ giống một khu phế tích bị bỏ quên giữa núi rừng… Sau gần ba năm dừng hoạt động phục vụ điều tra, toàn bộ không gian bị phong tỏa, những nơi từng in dày dấu bánh xe ben giờ bị cỏ dại nuốt chửng. Cỏ mọc kín lối đi, len vào cả nền bê-tông, tràn lên những bậc thềm kho xưởng, phủ một màu hoang lạnh. Bên ngoài, cổng mỏ bị chặn, lực lượng chức năng canh gác 24/24h.
Không phải người dân nào cũng biết nguyên do vì sao khu mỏ từng hái ra rất nhiều tiền ấy bị đóng cửa. Trong khi đó, hàng chục người dân thôn Yên Sơn từng làm việc cho Công ty Thái Dương bị nợ lương (từ ngày mỏ dừng hoạt động), vẫn đang khắc khoải chờ đợi nhận được đồng tiền mồ hôi công sức của mình.
Ông Phạm Hùng Cát, Trưởng thôn Yên Sơn (từ năm 1999) chia sẻ: “Người dân chúng tôi nằm trên mỏ đất, nghe nói bán đắt hơn vàng, mà vẫn nghèo. Những ngày doanh nghiệp hoạt động, vào ban đêm, hay khi trời mưa, trong mỏ xả ra chất thải đỏ quạch, ảnh hưởng đến môi trường nguồn nước”. Khi thấy nguồn nước bị ô nhiễm, “Bằng mắt thường, chúng tôi nhận định là rất ảnh hưởng, nên người dân mấy thôn đều tìm công ty để hỏi, nhưng công ty bảo họ được quyền khai thác. Chúng tôi lại lên Ủy ban nhân dân xã để kiến nghị, nhưng rồi chuyện kiến nghị cũng chỉ là… kiến nghị thế thôi. Người dân lại lặng lẽ ra về. Công ty Thái Dương có hỗ trợ cho chúng tôi làm hơn 100 mét đường, mà xe tải chạy ầm ầm như thế thì chẳng thấm vào đâu”, ông hồi tưởng.
Theo một công nhân thôn Yên Sơn, người cũng đang bị nợ lương, “đất hiếm tại mỏ có trữ lượng lớn, người ta mới bóc tách được một phần nhỏ”. Nếu mỏ được phép hoạt động trở lại, anh và 30 người trong thôn bị nợ lương sẽ tiếp tục xin vào làm, để… đòi tiền nợ. Còn người đã làm trưởng thôn đến gần 30 năm, được dân tin quý như ông Cát chỉ mong mỏi: Sau này công ty nào được cấp phép khai thác, phải có phương án bảo vệ môi trường rừng, nguồn nước, tạo điều kiện an sinh xã hội cho người dân trong thôn.
Trước vấn đề này, theo lãnh đạo xã Xuân Ái, kể từ tháng 10/2023, thời điểm mỏ đất hiếm bị dừng hoạt động để phục vụ quá trình điều tra, nơi này đang được chính quyền địa phương phối hợp các lực lượng chức năng thực hiện biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt. Việc ra vào khu vực mỏ được Công an tỉnh Lào Cai kiểm soát chặt chẽ nhằm ngăn chặn tình trạng khai thác trái phép, thất thoát tài nguyên.
Bài học về buông lỏng quản lý
Theo cơ quan chức năng, Đoàn Văn Huấn, Tổng giám đốc Công ty Thái Dương bị cáo buộc ba tội danh: Vi phạm quy định về thăm dò, khai thác tài nguyên; vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng; gây ô nhiễm môi trường. Qua hồ sơ, Công ty Thái Dương được Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cấp giấy phép khai thác khoáng sản vào tháng 6/2013, doanh nghiệp được phép khai thác đất hiếm bằng phương pháp lộ thiên tại khu vực xã Yên Phú, huyện Văn Yên, thời gian khai thác đến tháng 7/2021. Tháng 8/2021, Bộ Tài nguyên và Môi trường cấp giấy phép gia hạn thời hạn khai thác cho Công ty Thái Dương đến tháng 7/2028.
Theo quy định, trước khi khai thác, công ty phải có trách nhiệm nộp thiết kế mỏ được thẩm định, phê duyệt cho cơ quan quản lý nhà nước về khoáng sản. Trong quá trình khai thác phải thực hiện đầy đủ quy định của pháp luật có liên quan và quy định tại giấy phép; quặng đất hiếm phải chế biến thành oxit đất hiếm có độ sạch 99,9%, được cung cấp cho các ngành công nghiệp trong nước và xuất khẩu; quặng sắt được cung cấp cho các cơ sở luyện gang thép trong nước.
Tuy nhiên, Đoàn Văn Huấn đã chỉ đạo cấp dưới và nhân viên tiến hành khai thác quặng đất hiếm khi chưa đủ điều kiện. Ngoài ra, theo yêu cầu, Đoàn Văn Huấn phải hợp tác với đối tác Nhật Bản để xây dựng nhà máy chế biến sâu đất hiếm. Song, Huấn lại hợp tác với một số đối tác mang quốc tịch Trung Quốc xây dựng nhà máy thủy luyện, không bảo đảm điều kiện chế biến sâu, từ đó sơ chế quặng đất hiếm tạo ra sản phẩm là tổng oxit đất hiếm có độ sạch chỉ khoảng 18-20%. Theo cáo trạng, tổng số khoáng sản bị các đối tượng khai thác trái phép trị giá hơn 864 tỷ đồng, trong đó đã tiêu thụ số quặng trị giá hơn 736 tỷ đồng.
Ông Hoàng Xuân Hùng, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Xuân Ái, cho hay: “Thẩm quyền cấp phép cho loại khoáng sản đặc biệt này thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, còn quản lý, nghiệp vụ kiểm tra chuyên sâu là cấp tỉnh. Với cấp xã, trước đây chúng tôi cũng chỉ biết là các cơ quan đã thẩm định rất rõ từ khâu thăm dò, lập hồ sơ, cấp phép đủ đầy. Chỉ đến khi công an về điều tra yêu cầu nhà máy dừng hoạt động, điều tra, sau đó tòa án tuyên án nhiều cán bộ công ty và một số người khác thì mới ngỡ ngàng mà không hiểu tại sao”.
Còn ông Lưu Đức Cường, Trưởng phòng Khoáng sản (Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lào Cai), chia sẻ: Từ những sai phạm trên, Luật Địa chất và khoáng sản đã được Quốc hội thông qua, theo đó có nhiều quy định nghiêm ngặt, nhằm quản lý tốt khoáng sản đặc biệt. Để cấp phép cho một dự án, phải có ý kiến của Thủ tướng thì Bộ Nông nghiệp và Môi trường mới được cấp phép.
Cũng theo ông Cường, đất hiếm là lĩnh vực mới, trong quá trình thăm dò, khai thác, cần nghiên cứu sâu về chuyên môn, mỗi cán bộ quản lý phải có hiểu biết, nâng cao năng lực chuyên môn. “Ở địa bàn, Ủy ban nhân dân cấp xã trực tiếp quản lý, nên phải nâng cao năng lực quản lý để bảo đảm hoàn thành tốt nhiệm vụ. Thời gian qua, chúng tôi đã có nhiều văn bản hướng dẫn địa phương về công tác quản lý khoáng sản, hoạt động khai thác mỏ”, ông Cường nhấn mạnh.
Qua rà soát, tỉnh Lào Cai hiện có hơn 200 đơn vị được cấp giấy phép khai thác khoáng sản nói chung và đã hết hạn. Trong đó hơn 170 mỏ đã hoàn thành đóng cửa và hoàn nguyên, cải tạo mặt bằng, trồng cây, cắt tầng đối với mỏ lộ thiên. Tuy nhiên vẫn tồn tại các trường hợp doanh nghiệp bị giải thể, không còn đối tượng chịu trách nhiệm, chưa bảo đảm các yếu tố bảo vệ môi trường. Nhà nước hiện đang tổ chức thực hiện hoàn nguyên bằng nguồn kinh phí ký quỹ trước đây, cũng như sử dụng ngân sách.
Bên cạnh vấn đề phí phạm tài nguyên đặc biệt, gánh nặng này thật sự tạo nên tình trạng “lãng phí kép” ■
Đất hiếm là khoáng sản đặc biệt, cũng là vấn đề rất mới với cán bộ ở cơ sở. Do đó, cần hoàn thiện hành lang pháp lý đồng bộ, đầy đủ từ trung ương đến địa phương; nâng cao năng lực và đào tạo chuyên môn cho cán bộ địa phương, sở, ngành về lĩnh vực quản lý khoáng sản nói chung, đất hiếm nói riêng; xây dựng rõ quy chế phối hợp chặt chẽ giữa các sở, ngành và chính quyền các cấp, quy định rõ trách nhiệm từng cơ quan, tránh chồng chéo; đẩy mạnh nghiên cứu chuyên sâu”.
Ông Lưu Đức Cường,
Trưởng phòng Khoáng sản Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lào Cai
