Vấn đề đặt ra là phải xây dựng được một hệ sinh thái bảo vệ trẻ em trên không gian mạng, trong đó thể chế phải đi trước, công nghệ phải theo kịp và giáo dục phải đi vào chiều sâu.
Những mối nguy ảo bước ra ngoài đời thực
Hiện nay, Việt Nam hiện có khoảng 25 triệu trẻ em, trong đó khoảng 2/3 trẻ đã và đang sử dụng internet từ rất sớm. Tỷ lệ này đặc biệt cao với nhóm trẻ thuộc hai độ tuổi: từ 12-13 và từ 14-15 tuổi (lần lượt là 89% và 93%). Đáng chú ý, độ tuổi trung bình trẻ em Việt Nam bắt đầu sử dụng thiết bị kết nối internet sớm hơn khoảng bốn năm so mức trung bình toàn cầu.
Bên cạnh những tác động tích cực mà mạng xã hội mang đến cho người dùng nói chung, như là kênh tiếp thu thông tin, kiến thức bổ ích do người dùng cùng chia sẻ, hay hỗ trợ người dùng tăng cường liên kết trực tuyến, vượt qua rào cản địa lý và cả ngôn ngữ; mạng xã hội cũng mang theo những bất cập và gây ra nhiều tác hại đáng báo động cho người dùng, nhất là với trẻ em.
Theo kết quả khảo sát tại Phiên họp giả định “Quốc hội trẻ em” lần thứ I năm 2023 do Trung ương Đoàn Thanh niên Việt Nam, Hội đồng Đội Trung ương thực hiện với sự tham gia của 41.476 trẻ em, chúng tôi nhận ra các rủi ro trên môi trường mạng không còn là hiện tượng cá biệt.
Tại đây, chúng tôi ghi nhận chín loại hình rủi ro cơ bản được trẻ em nhận diện khi các em tham gia môi trường mạng: Bị đánh cắp tài khoản; bị lộ thông tin cá nhân; bị bôi nhọ, cắt ghép hình ảnh; bị lôi kéo tham gia các tệ nạn xã hội, các trào lưu xấu; bị lừa tiền, lừa tình cảm; nguy cơ trở thành nạn nhân mua bán người.
Từ kết quả khảo sát đó, chúng ta có thể khái quát ba nhóm rủi ro phổ biến. Thứ nhất là rủi ro về dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư, khi nhiều trẻ chưa có kỹ năng kiểm soát thông tin, dễ dàng chia sẻ hình ảnh, vị trí, thông tin cá nhân mà không lường trước hậu quả. Thứ hai là bạo lực và bắt nạt trên không gian mạng, với các hành vi xúc phạm, bôi nhọ, lan truyền thông tin sai sự thật, gây tổn thương tâm lý kéo dài. Thứ ba là nguy cơ xâm hại và dụ dỗ, khi các đối tượng xấu lợi dụng môi trường trực tuyến để tiếp cận, tạo dựng lòng tin rồi thao túng, lôi kéo trẻ em vào những hành vi nguy hiểm.
Những rủi ro này không chỉ tồn tại trên không gian mạng mà đã và đang tác động trực tiếp đến đời sống thực, sức khỏe tinh thần và sự phát triển nhân cách của trẻ em.
Đồng hành cùng trẻ trên từng dấu chân số
Trước yêu cầu cấp bách về bảo vệ trẻ em trên không gian mạng, Trung ương Đoàn, Hội đồng Đội Trung ương đã và đang triển khai nhiều chương trình, giải pháp theo hướng chủ động phòng ngừa và nâng cao năng lực tự bảo vệ cho trẻ em trên không gian mạng.
Mô hình hộp thư “Điều em muốn nói” được vận hành cả trực tiếp và trực tuyến, là kênh để trẻ em phản ánh các vấn đề gặp phải trên môi trường mạng như bị bắt nạt, lộ thông tin cá nhân, qua đó giúp các cơ quan chức năng kịp thời nắm bắt, hỗ trợ. Các Câu lạc bộ Quyền trẻ em tổ chức sinh hoạt định kỳ, trang bị kỹ năng sử dụng mạng an toàn, xây dựng các sản phẩm truyền thông về an toàn số. Mô hình “Hội đồng trẻ em” đã ghi nhận nhiều kiến nghị cụ thể liên quan kiểm soát nội dung độc hại, bảo vệ dữ liệu cá nhân trẻ em và đã được một số địa phương tiếp thu, triển khai.
Đặc biệt, Phiên họp giả định “Quốc hội trẻ em” lần thứ I năm 2023 với chủ đề “Bảo vệ trẻ em tương tác lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng” đã giúp trẻ em đề xuất nhiều giải pháp thiết thực và được các bộ, ngành nghiên cứu, tiếp thu trong quá trình hoàn thiện chính sách, trong đó có Bộ Quy tắc ứng xử về bảo vệ trẻ em trên không gian mạng được ban hành vào ngày 21/1/2025.
Bên cạnh đó, Trung ương Đoàn, Hội đồng Đội Trung ương thường xuyên tổ chức các khóa tập huấn chuyên đề về kỹ năng bảo vệ trẻ em trên không gian mạng cho cán bộ phụ trách và trẻ em nòng cốt. Các cấp bộ Đoàn cũng duy trì hoạt động đối thoại giữa trẻ em với đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân và lãnh đạo địa phương, trong đó đã có những phản ánh cụ thể về tình trạng bị lừa đảo, bắt nạt trên mạng được cơ quan chức năng kiểm tra, xử lý và tăng cường cảnh báo.
Qua đó, công tác lắng nghe, tiếp nhận và phản hồi ý kiến trẻ em không chỉ dừng ở hình thức mà từng bước góp phần giải quyết các vấn đề thực tiễn, nâng cao hiệu quả bảo vệ trẻ em trên không gian mạng.
Vai trò phối hợp đa bên
Trong công tác bảo vệ trẻ em trên không gian mạng, chúng ta cần xác định: Đây không phải là trách nhiệm của riêng một cơ quan hay tổ chức nào, đây là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, nhưng trách nhiệm phải được phân định rõ ràng, gắn với cơ chế ràng buộc và kiểm tra, giám sát cụ thể.
Thời gian qua, với vai trò là tổ chức đại diện tiếng nói, nguyện vọng của trẻ em, Trung ương Đoàn đã chủ trì, phối hợp chặt chẽ với Ủy ban Văn hóa và Giáo dục của Quốc hội, Văn phòng Quốc hội; Bộ Công an, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Y tế và các cơ quan liên quan khảo sát, lấy ý kiến hàng trăm nghìn trẻ em trên cả nước, tạo môi trường để trẻ em trực tiếp tham gia đối thoại, đề xuất và kiến nghị chính sách, nhất là các ý kiến liên quan bảo vệ, hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh, an toàn, sáng tạo trên không gian mạng.
Trong thời gian tới, chúng tôi sẽ có những giải pháp thúc đẩy và tuyên dương các nghệ sĩ, nhà làm nội dung, các kênh mạng xã hội tăng cường sáng tạo các nội dung có giá trị giáo dục truyền thống, lịch sử, văn hóa - xã hội dành cho trẻ em Việt Nam, bên cạnh việc tham mưu Quốc hội và Chính phủ xây dựng các chính sách pháp luật trong việc kiểm soát sử dụng mạng xã hội dành cho trẻ vị thành niên.
Nhìn rộng hơn, ta có thể khẳng định: Việt Nam đã có nền tảng pháp lý tương đối đầy đủ để bảo vệ trẻ em trên không gian mạng, từ Luật Trẻ em (2016); Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân (2025) đến Luật An ninh mạng (2025). Trong đó, Luật An ninh mạng (2025) đã cụ thể hơn, cập nhật hơn quy định về “Phòng, chống xâm hại trẻ em trên không gian mạng” so Luật An ninh mạng năm 2018). Việc Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026 - 2030” cũng đã thiết lập khung pháp lý quan trọng, yêu cầu bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng được bảo đảm an toàn, lành mạnh. Hay mới đây, Công ước Hà Nội về chống tội phạm mạng (2025), do Việt Nam đăng cai tổ chức lễ mở ký và trở thành quốc gia đầu tiên ký Công ước tiến bộ này.
Tuy nhiên, khung pháp lý hiện hành vẫn cần tiếp tục hoàn thiện để phòng ngừa, bảo vệ trẻ em khỏi rủi ro từ sớm khi tham gia không gian mạng.
Với vai trò và nhiệm vụ của mình trong việc bảo vệ và hỗ trợ phát triển trẻ em Việt Nam, Trung ương Đoàn, Hội đồng Đội Trung ương sẽ tiếp tục theo dõi, đánh giá cách thức tiếp cận lập pháp của các quốc gia phát triển và tác động của các chính sách hạn chế trẻ sử dụng mạng xã hội của các nước bạn, đối với xã hội nói chung và với cơ hội tiếp cận công nghệ của trẻ em nói riêng; từ đó có thể đệ trình hoặc tham vấn Quốc hội xem xét ban hành luật áp dụng tại Việt Nam.
Quan điểm của chúng tôi là kiểm soát sự phát triển của công nghệ trong chừng mực, không gây tác hại tiêu cực cho sự phát triển toàn diện của trẻ em. Siết quy định là một bước đi cần thiết để bảo vệ các em trong giai đoạn chưa đủ năng lực tự bảo vệ bản thân trên không gian mạng.
Thách thức vẫn còn hiện diện
Tuy vậy, ta cũng phải thẳng thắn thừa nhận: Vấn đề lớn nhất hiện nay không nằm ở việc chúng ta có chính sách hay không, mà nằm ở khả năng tổ chức thực thi chính sách trong một không gian mạng xuyên biên giới, vận hành theo thuật toán, biến đổi từng ngày.
Thêm đó là độ vênh về nhận thức và năng lực của từng gia đình và bản thân trẻ em. Ở không ít nơi, nhiều gia đình vì nhiều lý do và hoàn cảnh khác nhau chưa thật sự làm tròn vai trò là “Lá chắn bảo vệ” đầu tiên cho trẻ em trên không gian mạng, khiến không ít trẻ em chưa được trang bị kỹ năng tự bảo vệ, dễ bị dẫn dắt, thao túng trên không gian mạng.
Trước những thách thức đó, nên thay đổi từ tư duy ứng phó sang tư duy chủ động phòng, chống. Đồng thời, xác lập rõ trách nhiệm và cơ chế ràng buộc của các bên trong kiểm soát nội dung, xác thực người dùng và bảo vệ dữ liệu trẻ em trên không gian mạng ■
Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng không phải là lựa chọn, mà là trách nhiệm của toàn xã hội. Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng hôm nay chính là bảo vệ tương lai của quốc gia trong kỷ nguyên số và chúng ta không có lựa chọn nào khác ngoài hành động kịp thời, quyết liệt và hiệu quả.
