Từ “việc nên làm” đã trở thành “việc phải làm”
- Lâu nay, tâm lý thông thường của nhiều người là ngần ngại khi phải trực tiếp thực hiện các thủ tục hành chính, nhất là giới văn nghệ sĩ, với câu chuyện bản quyền tác giả và các quyền liên quan. Từ góc độ của một người làm quản lý và tham mưu chính sách cùng các văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực này, bà nhận thấy, thời gian qua, ý thức tự bảo vệ quyền tác giả của các cá nhân sở hữu quyền này ở nước ta đã có những biến chuyển như thế nào?
- Phải khẳng định rằng, chúng ta đang chứng kiến cuộc “chuyển mình” thật sự về tư duy trong giới sáng tạo. Nếu như 5-10 năm trước, việc đăng ký bản quyền thường chỉ được coi là “việc nên làm” khi có tranh chấp xảy ra thì trong những năm gần đây, nó đã trở thành “việc phải làm” ngay khi tác phẩm vừa thành hình.
Tôi có thể dẫn chứng, trong giai đoạn 2023-2025, số lượng hồ sơ đăng ký tại Cục Bản quyền tác giả (COV) ghi nhận mức tăng trưởng đều đặn, trung bình từ 12-15% mỗi năm. Đặc biệt, riêng trong năm 2025 vừa qua, chúng tôi đã tiếp nhận và cấp phát thành công hơn 12.000 Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả, Giấy chứng nhận đăng ký quyền liên quan. Đây là con số kỷ lục từ trước đến nay.
Đáng chú ý, cơ cấu đối tượng nộp hồ sơ đăng ký đã thay đổi rõ rệt và đa dạng hóa. Hiện nay, chủ thể đăng ký không chỉ giới hạn ở doanh nghiệp hay đơn vị xuất bản lớn mà ngày càng có nhiều cá nhân, như nghệ sĩ độc lập, nhà sáng tạo nội dung số và giới trẻ khởi nghiệp trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa. Điều này cho thấy rằng, giới nghệ sĩ đã thật sự gạt bỏ tâm lý “ngại thủ tục”. Họ đã chủ động nắm lấy công cụ pháp lý nhằm bảo vệ an toàn thành quả lao động của chính mình.
Theo tôi, sự biến chuyển tích cực này đến từ hai phía: Áp lực tất yếu từ hoàn cảnh môi trường số và sự bùng nổ của các nền tảng công nghệ mới. Khi tác phẩm dễ bị sao chép, phân phối trái phép xuyên biên giới chỉ sau một cú nhấp chuột, tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, quyền liên quan hiểu rằng, nếu không chủ động trang bị “tấm khiên” pháp lý, họ sẽ là người chịu thiệt hại đầu tiên về kinh tế lẫn tinh thần. Cùng với đó chính là hiệu ứng lan tỏa từ việc hoàn thiện thể chế, cụ thể là Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, bổ sung năm 2022, năm 2025 với nhiều quy định tiệm cận tiêu chuẩn quốc tế. Điều này giúp giới sáng tạo thấy rõ quyền lợi sát sườn của mình.
- Bên cạnh đó, quá trình đơn giản hóa các thủ tục hành chính trong đăng ký quyền tác giả và các quyền liên quan có những điểm gì mà theo bà là đang và sẽ tác động tích cực hơn nữa đến việc các cá nhân chủ động bảo vệ quyền tác giả và các quyền liên quan?
- Một trong những ưu tiên hàng đầu của Cục Bản quyền tác giả là xóa bỏ rào cản về khoảng cách và thời gian. Chúng tôi quan niệm: Thủ tục càng minh bạch, thuận tiện, ý thức tự giác của người dân càng cao.
Điểm sáng lớn nhất chính là việc triển khai dịch vụ công trực tuyến toàn trình. Hiện nay, các tác giả ở bất cứ đâu, từ Hà Nội, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh hay vùng sâu vùng xa, đều có thể nộp hồ sơ, đóng phí và nhận kết quả trực tuyến.
Chúng tôi cũng đã tiến hành rà soát, cắt giảm tối đa các thành phần hồ sơ không cần thiết, chuẩn hóa các biểu mẫu theo hướng dễ hiểu, dễ điền thông tin. Thời gian cấp Giấy chứng nhận cũng được rút ngắn đáng kể so với trước đây, nếu hồ sơ hợp lệ.
Trong tương lai gần, sự vận hành của Hệ thống Cơ sở dữ liệu quốc gia về bản quyền sẽ là một cú huých tiếp theo. Hệ thống này không chỉ phục vụ quản lý mà còn là công cụ để công chúng tra cứu thông tin về chủ sở hữu quyền một cách chính thống. Khi mọi thông tin được minh bạch hóa trên nền tảng số, việc mua bán, chuyển nhượng hay cấp phép bản quyền sẽ trở nên an toàn và chuyên nghiệp hơn. Chúng tôi tin rằng, khi các thủ tục hành chính không còn là “nỗi ám ảnh”, các tác giả sẽ coi việc đăng ký bản quyền là một bước chủ động trong việc bảo vệ đứa con tinh thần của mình.
Luật hóa sâu và đơn giản thủ tục
- Có một câu chuyện trong lĩnh vực mỹ thuật: Nhiều họa sĩ, nhà điêu khắc sáng tác thường xuyên và khi đề cập việc đăng ký bản quyền tác giả, họ cảm thấy rất bối rối vì không thể cứ xong một bức tranh, bức tượng, lại làm thủ tục đăng ký. Mặt khác, nhiều người chọn tự tiếp thị khách hàng thông qua đăng tải hình ảnh công khai trên nền tảng mạng xã hội. Thực tế đó dễ dẫn đến việc tác phẩm của họ bị sao chép, “nhái” phong cách. Nhân đây, bà có thể chia sẻ thêm góc nhìn tham vấn từ nhà quản lý, ngõ hầu giúp các tác giả nhận thức rõ ràng hơn về nghĩa vụ bảo vệ quyền tác giả của chính mình?
- Nỗi băn khoăn của các họa sĩ và nhà điêu khắc là hoàn toàn thực tế và chính đáng trong bối cảnh sáng tạo hiện nay. Tuy nhiên, việc chủ động đăng ký bản quyền tại Cục Bản quyền tác giả giúp các nghệ sĩ bảo vệ mình một cách nhanh chóng và hiệu quả nhất khi có tranh chấp xảy ra. Khi tác phẩm bị sao chép hay “nhái” phong cách trên mạng xã hội, nếu không có Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả, chính tác giả sẽ phải gánh nghĩa vụ chứng minh mình là người sáng tạo đầu tiên. Việc này đôi khi rất phức tạp và tốn kém.
Để giải quyết sự “bối rối” về mặt thủ tục, tôi có hai lời khuyên dành cho các tác giả. Họ không nhất thiết phải đăng ký đơn lẻ từng tác phẩm mà có thể tập hợp sáng tác trong một giai đoạn (theo quý hoặc theo năm) hoặc chủ đề để đăng ký trong một hồ sơ dưới dạng một sưu tập/nhóm tác phẩm. Cách làm này giúp tiết kiệm đáng kể thời gian, công sức và chi phí mà vẫn bảo đảm giá trị bảo hộ pháp lý toàn diện cho thành quả sáng tạo của mình.
Bên cạnh đó, họ có thể chủ động sử dụng các “rào cản” kỹ thuật trước khi đưa tác phẩm lên không gian mạng để tiếp thị mà không bị mất quyền soát xét, như chèn chữ ký số, đóng dấu mờ (watermark) trực tiếp lên hình ảnh, hoặc chỉ đăng tải phiên bản có độ phân giải hình ảnh thấp. Điều này khiến việc sao chép để in ấn thương mại trở nên khó khăn hơn. Ngoài ra, hãy ưu tiên sử dụng các nền tảng có tích hợp công nghệ quản lý bản quyền số (DRM) để theo dõi và kiểm soát sự hiện diện của tác phẩm.
Quan trọng nhất, tôi mong các tác giả hãy thay đổi nhận thức: Bảo vệ bản quyền không chỉ đơn thuần là bảo vệ một bức tranh cụ thể, mà chính là bảo vệ “thương hiệu cá nhân” và giá trị sáng tạo cốt lõi của chính mình. Đừng để sự “ngại” nhất thời trước các thủ tục hành chính làm tổn hại đến quyền lợi và tâm huyết lâu dài của các bạn. Cơ quan quản lý luôn sẵn sàng đồng hành và đơn giản hóa mọi quy trình để hỗ trợ tốt nhất cho giới sáng tạo.
- Từ thực trạng vi phạm bản quyền, nhất là trên không gian số hiện nay, theo bà, hành lang pháp lý của Việt Nam trong vấn đề bảo vệ quyền tác giả và các quyền liên quan quyền tác giả cần được bổ sung những gì, để bảo đảm hơn nữa tính chất răn đe của pháp luật?
- Hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ của Việt Nam đã có bước tiến dài, nhưng môi trường số luôn vận động nhanh hơn luật pháp. Để tăng cường tính răn đe, chúng ta cần tập trung vào ba trụ cột:
Thứ nhất là sự ra đời của Luật Bản quyền tác giả độc lập. Hiện nay, tôi đang cùng các đồng nghiệp tại Cục Bản quyền tác giả tích cực nghiên cứu, tham mưu để xây dựng một Luật riêng biệt về Bản quyền, tách bạch rõ ràng hơn với các đối tượng sở hữu công nghiệp. Dự kiến, dự thảo sẽ được trình Quốc hội trong giai đoạn 2027-2028. Đây sẽ là cơ hội để chúng ta luật hóa sâu sắc các vấn đề mới như bản quyền đối với tác phẩm do AI tạo ra, trách nhiệm cụ thể của các nhà cung cấp dịch vụ trung gian (ISP) và cơ chế ngăn chặn vi phạm xuyên biên giới.
Thứ hai là nâng cao mức xử phạt. Chúng tôi đang hoàn thiện các văn bản hướng dẫn cụ thể trong thi hành Nghị định 341/2025/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan. Nghị định này sẽ tăng mức phạt tiền và áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả nghiêm khắc hơn.
Thứ ba là cơ chế phối hợp liên ngành. Vi phạm trên không gian mạng không chỉ là việc của ngành văn hóa, mà liên quan chặt chẽ đến công nghệ thông tin, an ninh mạng và tài chính. Chúng ta cần một hành lang pháp lý cho phép “phản ứng nhanh”: Chỉ cần có bằng chứng vi phạm rõ ràng, cơ quan chức năng có quyền yêu cầu nhà mạng chặn ngay lập tức luồng phát hoặc trang web lậu mà không cần đợi quy trình tố tụng kéo dài.
Bảo vệ bản quyền là một hành trình dài. Pháp luật dù nghiêm đến đâu cũng cần sự đồng hành của người sáng tạo và sự văn minh của công chúng hưởng thụ. Khi chúng ta cùng nhau tôn trọng bản quyền, sự sáng tạo sẽ được thúc đẩy; đó chính là lúc chúng ta đang nuôi dưỡng cho những giá trị văn hóa Việt Nam vươn xa bền vững.
- Trân trọng cảm ơn bà! ■
Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI) hiện nay, việc đăng ký bản quyền còn đóng vai trò then chốt trong việc xác lập quyền đối với các dữ liệu đầu vào. Điều này giúp ngăn chặn việc phong cách cá nhân - tài sản quý giá nhất của nghệ sĩ - bị các công cụ AI “học” và sao chép bất hợp pháp”.
