Bước qua khoảng sân nhỏ tràn ngập sắc màu gốm sứ, sự ồn ào vội vã của phố phường hiện đại như bị đẩy lùi lại phía sau. Nhường chỗ vào đó là một không gian trầm tĩnh, nơi những chiếc chậu cảnh, bình hoa, ấm trà hay các pho tượng gốm nằm lặng lẽ bên nhau, mang theo câu chuyện về một thời mở cõi vang bóng của tiền nhân.
Đam mê nhen nhóm từ hoài niệm tuổi thơ
Tranh thủ lúc tan làm, Nghĩa cẩn trọng lau nhẹ lớp bụi mỏng trên cặp đôn voi yếm rồng phủ men vàng vừa tậu được sau 4 lần cất công tìm đến tận tỉnh Tây Ninh.
Lần nào cũng vậy, trở về sau những chuyến lặn lội mưa nắng khắp các tỉnh, thành phố miền Tây và Đông Nam Bộ, Nghĩa lại thức trắng nhiều đêm bên ánh đèn, tỉ mẩn lau chùi từng lớp bụi thời gian bám trên vách gốm.
Khi được hỏi về cái duyên đến với đồ cổ, ánh mắt Nghĩa ánh lên niềm tự hào. Với Nghĩa, niềm đam mê nhen nhóm từ những ngày thơ bé theo chân ông bà về quê ngoại, qua những căn nhà rường cổ kính ở vùng quê sông nước miền Tây.
Sinh ra trong gia đình có ông ngoại và ba người cậu ruột là liệt sĩ, từ thuở nhỏ, Nghĩa đã quen thuộc với những kỷ vật thời chiến như chiếc cà mèn nhôm móp méo, chiếc bình tông đựng nước, radio cũ, hay chiếc lược làm từ mảnh vỏ máy bay...
Từ những nhặt nhạnh đơn sơ ban đầu của gia đình, sau thời gian thực hiện nghĩa vụ quân sự và làm công tác Đoàn tại địa phương, niềm đam mê gốm gia dụng Nam Bộ trong chàng thanh niên xứ biển lại thêm cháy bỏng.
“Cách đây gần mười năm, tôi bắt đầu chắt chiu những khoản tiền tích lũy đầu tiên để lặn lội khắp các lò gốm lâu đời ở Biên Hòa, Lái Thiêu cho đến vùng gốm Cây Mai lừng danh một thời. Có những hiện vật phải đi lại nhiều lần, bền bỉ thuyết phục chủ nhân mới có thể đưa về”, Nghĩa thuật lại hành trình sưu tầm đồ gốm.
Nhờ kiên trì, bộ sưu tập của vợ chồng Nghĩa đến nay đã lên đến hơn 10.000 hiện vật phong phú về chủng loại và giá trị lịch sử.
Đó là dòng gốm Cây Mai với những đường nét chạm khắc hoa văn tinh xảo, đắp nổi cầu kỳ; gốm Lái Thiêu mộc mạc, gần gũi với đời sống sinh hoạt bình dị của người dân sông nước; hay gốm Biên Hòa sở hữu sắc men xanh đồng đặc trưng, tràn ngập tính nghệ thuật.
Đồng điệu tâm hồn gieo mầm lửa di sản
Mỗi sản phẩm gốm sứ Nam Bộ trong căn nhà của Nghĩa không chỉ là một vật dụng hay món đồ trang trí vô giác. Trong từng đường nét chìm nổi, từng vết rạn nứt hay dấu tích của lửa lò, người ta có thể cảm nhận được kho tàng lịch sử và tâm hồn tài hoa của các nghệ nhân xưa.
Nghĩa bộc bạch: “Ngắm nhìn sắc men, hoa văn trên chiếc ấm trà hay pho tượng gốm, tôi như thấy lại không khí sinh hoạt, nếp sống thuần hậu, chân chất của người phương Nam hàng trăm năm trước. Đó là giá trị văn hóa vô giá mà nếu thế hệ trẻ không có ý thức gìn giữ, lỡ mai một đi thì tiếc nuối vô cùng”.
Thú chơi cổ vật vốn lắm gian nan, tốn kém và đòi hỏi sự kiên trì bền bỉ, nhưng Nghĩa thật may mắn khi luôn có người bạn đời đồng hành, thấu hiểu. Tôn Tú Mai, vợ Nghĩa, ban đầu chỉ đóng vai trò hậu phương, hỗ trợ chồng trong việc dọn dẹp, phân loại và dời xếp không gian trưng bày.
Nhưng rồi, chính nét bình dị, quyến rũ và vẻ đẹp đằm thắm của gốm sứ Nam Bộ đã chinh phục tâm hồn cô gái trẻ lúc nào không hay. Giờ đây, căn nhà nhỏ là nơi cả hai cùng nhau dành trọn những giờ phút rảnh rỗi để chăm sóc từng hiện vật.
Nhìn cách Mai nhẹ nhàng nâng niu chiếc bình hoa cổ, tỉ mẩn lau từng vết bụi trên mặt chiếc gối gốm Lái Thiêu, cùng chồng bàn luận về niên đại của một chiếc đĩa gốm và truyền tình yêu gốm qua những câu chuyện kể hằng ngày cho các con... mới thấy hết sự đồng điệu sâu sắc trong tình yêu di sản của cặp vợ chồng trẻ này.
Sự thấu hiểu của Mai cũng là điểm tựa tinh thần vững chắc để Nghĩa duy trì theo đuổi đam mê.
Không giữ riêng niềm vui ấy cho bản thân, vợ chồng Nghĩa luôn cởi mở đón tiếp những người bạn cùng chung niềm đam mê, các nhà nghiên cứu và những bạn trẻ yêu thích lịch sử đến tham quan, trao đổi.
Nhiều năm qua, Nghĩa còn mang các hiện vật tham gia các đợt trưng bày, triển lãm do bảo tàng các tỉnh An Giang, Cà Mau, và thành phố Cần Thơ tổ chức, đồng thời tự nguyện hiến tặng nhiều hiện vật quý cho các bảo tàng địa phương để được bảo quản tốt hơn.
Những nỗ lực gieo mầm lửa di sản ấy được ghi nhận vào tháng 12/2023, khi Nghĩa chính thức trở thành hội viên Trung tâm UNESCO nghiên cứu và bảo tồn cổ vật Việt Nam. Đến tháng 7/2024, Nghĩa tiếp tục tham gia mô hình “Bảo tồn gốm Nam Bộ” do Thành đoàn Bạc Liêu (cũ) thành lập.
Tú Mai chia sẻ: “Sắp tới có sự kiện Festival tại Cà Mau, vợ chồng tôi định hiến tặng 10 món gốm treo tường mang chủ đề sông nước Nam Bộ như tôm, cua, cá... nhằm giúp giới trẻ có cái nhìn trực quan về mỹ thuật dân gian xưa”.
Căn nhà hiện tại đã quá chật trước số lượng hiện vật ngày một tăng lên. Cũng vì lẽ đó, vợ chồng Nghĩa đang tích cực tìm kiếm một mặt bằng rộng rãi hơn để mở không gian trưng bày gốm Nam Bộ, hướng tới xây dựng một bảo tàng tư nhân.
Giữa dòng chảy gấp gáp của thời đại số, điều mà vợ chồng Nghĩa mong muốn là giúp ngày càng có thêm nhiều người tận mắt thấy những vật dụng gắn với thời kỳ gian khó của cha ông, góp phần bảo tồn và lan tỏa nét đẹp văn hóa truyền thống quý báu của vùng đất phương Nam đến với mai sau.
