Đổi thay giữa nhịp sống mới
Chúng tôi có dịp đến với làng nghề dệt chiếu Định Yên, nơi cách đây hơn 30 năm luôn nhộn nhịp với khu chợ họp về khuya. Ông Huỳnh Văn Chiến, sinh năm 1958, ngụ ấp An Khương, xã Lai Vung đang dệt chiếu bằng tay. Trong câu chuyện nghề được kể lại, ông Chiến nhớ như in những đêm cùng vợ đội chiếu ra “Chợ chiếu ma”. Có lúc trời mưa, đường đất trơn nhưng vợ chồng ông vẫn đều đặn đến chợ. “Hồi ấy chiếu bán được giá lắm. Khách khắp nơi tìm đến mua, dệt bao nhiêu là bán hết bấy nhiêu”, ông Chiến cho biết.
Chợ hoạt động lúc đêm khuya, không cố định giờ giấc, mỗi phiên chỉ họp trong hai giờ để thương lái tới vận chuyển chiếu rồi đem buôn bán khắp nơi. Chính vì nét đặc biệt đó nên chợ chiếu Định Yên còn được gọi là “Chợ chiếu ma”. Điểm thú vị của phiên chợ là người mua thì ngồi tại chỗ, còn người bán thì mang chiếu đi lại rao bán, đây là nét văn hóa truyền thống đặc sắc của người dân địa phương.
Ngày nay, thương lái không lấy hàng vào ban đêm nữa, do đường đi thuận lợi, phương tiện vận chuyển cũng hiện đại hơn, nhưng những ký ức về phiên chợ đêm vẫn được kể cho thế hệ con cháu về sau. Làng nghề dệt chiếu Định Yên hiện vẫn còn hơn 800 hộ làm nghề, song quy mô lao động trực tiếp đã thay đổi do người dân chuyển từ dệt thủ công sang sử dụng máy móc. Trước đây, số hộ và lao động tham gia nghề rất lớn, riêng năm 2014 có hơn 2.700 hộ với hơn 5.400 lao động. Hiện nay năng suất tăng cao nhưng số lao động cần thiết cho một cơ sở giảm đáng kể.
Cơ sở dệt chiếu bằng máy của gia đình chị Trần Thanh Diệu, ngụ ấp An Khương có ba người trong gia đình và ba nhân công tham gia các công đoạn dệt. “Tôi biết dệt chiếu từ năm 12 tuổi, đến nay đã gắn bó với nghề 23 năm. Cơ sở bắt đầu đầu tư dệt máy được khoảng 15 năm. Mỗi ngày hoạt động từ 5 giờ sáng đến 5 giờ chiều, nhân công được trả lương theo sản phẩm, năng suất dệt máy cao gấp 3-5 lần so với dệt tay truyền thống. Giá mỗi chiếc chiếu dày bán ra tại nhà dao động từ 110.000-115.000 đồng/chiếu. Chiếu sản xuất ra tiêu thụ rất tốt, bán quanh năm và không bị tồn đọng, thương lái đến tận nhà đặt tiền cọc trước và tự chở hàng đi hoàn thiện (may viền). Điều tôi trăn trở hiện nay là giá nguyên liệu lác cao khiến tiền lãi sụt giảm. Tuy nhiên, nhờ ưu điểm công việc tại nhà, chủ động thời gian nên gia đình vẫn kiên trì giữ nghề”, chị Diệu cho biết.
Gắn làng nghề với du lịch
Nghề dệt chiếu Định Yên đã tồn tại qua nhiều thế hệ, trải bao thăng trầm. Khó khăn lớn trong việc duy trì, giữ nghề của người dân hiện nay là chi phí nguyên liệu, nhất là giá lác cao; sự cạnh tranh của các loại chiếu công nghiệp; thu nhập chưa thật sự hấp dẫn để thu hút lớp trẻ theo nghề. Trước thực trạng này, địa phương đã đề ra nhiều giải pháp để tiếp tục “giữ lửa” cho làng nghề.
Theo Ủy ban nhân dân xã Lai Vung, thời gian qua, địa phương đã tập trung hỗ trợ theo hướng vừa bảo tồn nghề truyền thống, vừa nâng cao giá trị kinh tế. Các hộ sản xuất được khuyến khích đổi mới máy móc, thiết bị, nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm; quan tâm xây dựng, quảng bá thương hiệu và kết nối thị trường. Một hướng được địa phương chú trọng là gắn làng nghề với phát triển du lịch cộng đồng; trong đó, kết hợp du lịch trải nghiệm vườn cây ăn trái, đình, làng nghề dệt chiếu nhằm đưa sản phẩm đến gần hơn với du khách, tạo thêm kênh tiêu thụ trực tiếp.
Hoạt động khai thác du lịch trải nghiệm tại làng nghề dệt chiếu Định Yên đã có những kết quả bước đầu, tuy nhiên vẫn còn một số khó khăn như: Sản phẩm trải nghiệm chưa phong phú, hoạt động chưa thường xuyên; hạ tầng và các dịch vụ phục vụ du khách còn hạn chế; các hộ sản xuất còn nhỏ lẻ, thiếu liên kết; nguồn nhân lực làm du lịch chưa được đào tạo bài bản; việc kết nối với doanh nghiệp lữ hành, quảng bá sản phẩm chưa thường xuyên. “Thời gian tới, địa phương tiếp tục hỗ trợ người dân cải tiến mẫu mã, đa dạng hóa sản phẩm, ứng dụng thương mại điện tử và các kênh bán hàng trực tuyến. Bên cạnh đó, tăng cường xúc tiến thương mại và các điểm du lịch để tìm đầu ra ổn định; quan tâm đào tạo, truyền nghề cho thế hệ trẻ để nghề dệt chiếu không chỉ được bảo tồn mà còn tạo sinh kế bền vững cho người dân”, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Lai Vung Nguyễn Văn Minh Chây cho biết.
Địa phương sẽ vận động các hộ dân, cơ sở sản xuất tham gia tổ liên kết hoặc mô hình hợp tác phù hợp để thống nhất cách thức đón khách, giới thiệu và tiêu thụ sản phẩm; quan tâm đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng giao tiếp, thuyết minh, phục vụ du khách và quảng bá sản phẩm trên các nền tảng số cho người dân. “Việc bảo tồn làng nghề dệt chiếu Định Yên phải gắn chặt với phát triển kinh tế và bảo đảm sinh kế. Quan điểm của địa phương là không bảo tồn theo hướng giữ nghề một cách hình thức, mà phải làm cho nghề truyền thống tiếp tục có giá trị và tạo thu nhập thì người dân mới có động lực giữ nghề lâu dài”, ông Chây nhấn mạnh.
