Nơi lưu dấu thời cha ông mở cõi
Dưới căn chòi lá nhỏ rợp bóng mát ven đường ở ấp Nước Mặn (xã Hưng Hội, tỉnh Cà Mau), hàng trăm chiếc cối xay bột bằng đá tự nhiên được xếp ngay ngắn, tạo nên một bảo tàng nông nghiệp thu nhỏ. Chủ nhân của bộ sưu tập độc đáo này là ông Lê Văn Dũng, 54 tuổi.
Hôm chúng tôi đến, ông Dũng đang cặm cụi đẽo gọt, chỉnh sửa chiếc ngỗng cối bằng gỗ nằm giữa hai khối đá, giúp các bộ phận liên kết chắc chắn và vận hành trơn tru. Niềm đam mê sưu tầm của ông bắt nguồn từ hai chiếc cối đá cổ gần trăm tuổi do ông ngoại để lại. Mỗi lần ngắm những khối đá phủ rêu, in dấu thời gian, ký ức tuổi thơ với bao tháng ngày êm đềm xen lẫn nhọc nhằn lại ùa về.
Ngày ấy, ở nông thôn Nam Bộ, để làm ra tô bánh canh xắt nóng hổi hay đĩa bánh lá thơm nức, cả gia đình phải mất một đến hai ngày chuẩn bị. Từ ngâm gạo, thức khuya dậy sớm bên ngọn đèn dầu quay cối xay bột đến chế biến thành phẩm, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và công sức. “Mai này, có thể người trẻ không còn biết chiếc cối này dùng để làm gì. Nhưng tôi mong khi nhìn thấy nó, con cháu sẽ hiểu ông bà ngày trước đã sống và lao động như thế nào. Giữ được những thứ này là giữ lại một chút ký ức cho mai sau”, ông Dũng trầm tư chia sẻ về niềm đam mê mà nhiều người có thể cho là gàn dở.
Trăn trở trước nguy cơ mai một của nét văn hóa dân gian, gần 10 năm qua, ông Dũng rong ruổi khắp các tuyến kênh rạch, làng quê miền Tây tìm mua những chiếc cối xay gạo, cối xay bột còn sót lại trong dân. Mỗi chiếc có giá từ vài trăm nghìn đồng đến hơn 2 triệu đồng, tùy chủng loại, độ quý hiếm và tình trạng bảo tồn.
Thế nhưng, khó khăn lớn nhất trong hành trình sưu tầm không nằm ở tiền bạc, mà ở tình cảm của những người lưu giữ kỷ vật. Nhiều chiếc cối lâu ngày không còn sử dụng, nằm lăn lóc nơi góc vườn, bờ ao, nhưng chủ nhân vẫn ngần ngại bán đi bởi chúng đã gắn bó với gia đình qua ba, bốn thế hệ. Có chiếc cối cổ, ông Dũng phải kiên trì lui tới suốt hơn một tháng, chân thành chia sẻ tâm nguyện gìn giữ ký ức xưa mới được chủ nhà cảm động nhượng lại.
Mâm bột trắng ngần và nét văn hóa ẩm thực xưa
Nhờ sự kiên trì, đến nay, ông Dũng đã sưu tầm được hàng trăm chiếc cối đá với hình dáng, kích thước, hoa văn và niên đại khác nhau. Theo ông, có chiếc đã hơn 200 năm tuổi, gắn với thời kỳ những lưu dân đầu tiên đến vùng đất phương nam khai hoang, mở cõi.
Với nền văn minh lúa nước ở Đồng bằng sông Cửu Long, hạt gạo từ những cánh đồng phù sa màu mỡ đã trở thành nguồn sống của bao thế hệ. Chiếc cối xay bột bằng đá tự nhiên từng giữ vị trí quan trọng trong gian bếp xưa, góp phần làm nên những món bánh dân gian đậm đà hương vị quê nhà như bánh xèo, bánh khọt, bánh canh, bánh đúc, bánh tằm... Công việc quay cối đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và sự tỉ mỉ. Qua đó, hình ảnh chiếc cối còn gợi nhắc nếp sống cần cù, nhẫn nại, chịu thương chịu khó của người dân Nam Bộ.
Là người hàng xóm sống cùng ấp Nước Mặn, ông Dương Quốc Hùng (73 tuổi) coi bộ sưu tập cối đá của ông Dũng như một kho tư liệu sống vô giá của làng quê. Vậy nên, mỗi lần đi ngang qua căn chòi lá, ông Hùng lại dừng chân ghé vào ngắm nghía, sờ tay lên mặt đá nhẵn bóng để sống lại những ngày tháng gian khổ nhưng đong đầy nghĩa tình, để từ đó thêm trân trọng giá trị của lao động và cuộc sống ấm no, hiện đại hôm nay.
Ngoài cối đá xay bột, không gian trưng bày của ông Dũng còn quy tụ vô số nông cụ thô sơ một thời như cân đòn, bình xịt thuốc bằng đồng, nọc cấy lúa, vòng gặt... Cũng vì lẽ đó, căn chòi nhỏ ven đường ở xã Hưng Hội trở thành điểm dừng chân nghĩa tình, nơi thế hệ già tìm về miền ký ức tuổi thơ, còn thế hệ trẻ có cơ hội trực tiếp trải nghiệm, hiểu thêm về biểu tượng văn hóa đẹp đẽ và cội nguồn dân tộc.
