Trải nghiệm mùa nước nổi
Kênh Mười Nhẹ thuộc phân khu A1 của Vườn quốc gia Tràm Chim, dài khoảng 2 km. Dọc tuyến kênh, người dân vùng đệm chất hàng chục đống chà chuột để phục vụ du khách trải nghiệm.
Đưa đoàn khách đến một đống chà rộng khoảng 30 m² được chất trên gò đất, anh Lê Huỳnh Phương, hướng dẫn viên Khu du lịch Tràm Chim cho biết, người dân dùng nhánh tràm, lá khô làm chà để chuột tập trung trú ngụ. Trước khi dỡ, người dân dùng lưới cước quây quanh, cắm cọc gỗ cố định rồi lần lượt dỡ chà ra khỏi lưới.
Chuột mắc lại bên trong được du khách trực tiếp bắt bằng tay. Chà sau khi dỡ được chuyển sang vị trí bên cạnh để tiếp tục làm nơi dụ chuột. Kết thúc trải nghiệm, lưới được thu gom. Chuột đồng thu hoạch được đưa về nhà hàng khu du lịch chế biến thành các món ăn dân dã, phục vụ miễn phí theo nhu cầu của du khách tham gia trải nghiệm.
Cả 30 đống chà đều được đặt bảng tên, đánh số để thuận tiện quản lý. Khi dỡ chà, du khách chỉ thu hoạch chuột theo quy định. Người dân tham gia mô hình cho biết, vào mùa khô, mỗi đống chà có thể thu hoạch ít nhất khoảng 4 kg chuột, chủ yếu là chuột cơm và chuột cống nhum.
Mùa nước nổi, chuột tập trung về các gò đất nhiều hơn do sinh cảnh thay đổi. Trong quá trình bắt chuột, các loài động vật khác như rắn mối và những loài thuộc diện cần bảo vệ đều được thả trở lại tự nhiên.
Để tham gia trải nghiệm, du khách được hướng dẫn viên đưa bằng xuồng đến điểm dỡ chà, trực tiếp dỡ và bắt chuột dưới sự hướng dẫn của người dân. Hoạt động mang lại cảm giác mới lạ, vui nhộn khi du khách được trải nghiệm công việc gắn với đời sống vùng sông nước.
Ông Trần Văn Tiến, Tổ trưởng Tổ dỡ chà chuột, còn gọi là Tổ du lịch cộng đồng “Chất chà chuột” tại Khu du lịch Tràm Chim cho biết, mùa cao điểm diễn ra từ tháng 9 đến tháng 11 hằng năm. Khi nước lũ dâng cao, chuột đồng thiếu nơi trú ẩn nên tìm đến các đống chà. Hằng ngày, các thành viên trong tổ thay phiên rải thức ăn quanh chà để thu hút chúng.
Gắn sinh kế với bảo tồn
Mô hình dỡ chà chuột tại Khu du lịch Tràm Chim do Vườn quốc gia Tràm Chim phối hợp các đơn vị liên quan triển khai, trong đó có Quỹ Môi trường toàn cầu thông qua Chương trình tài trợ các dự án nhỏ (GEF SGP) của UNDP. Dự án UNDP hỗ trợ kinh phí mua vật tư như lưới bao, cọc... Sau mỗi lượt phục vụ du khách, các dụng cụ được thu gom, cuốn lại để tái sử dụng.
Tổ dỡ chà chuột gồm 20 thành viên, đều là người dân vùng đệm Vườn quốc gia Tràm Chim, phần lớn không có đất sản xuất. Theo ông Trần Văn Tiến, khi mới thành lập tổ có 30-40 người, nhưng một số thành viên rời đi do hiệu quả kinh tế ban đầu chưa rõ rệt. Hiện mỗi đống chà có 3-7 thành viên phục vụ một đoàn khách, mỗi lượt dỡ chà có mức thu 1,5 triệu đồng/đoàn khách.
Khoản tiền được trao trực tiếp cho các tổ viên tham gia phục vụ, qua đó hạn chế khâu trung gian, bảo đảm minh bạch trong phân chia lợi ích. “Thu nhập bước đầu chưa quá cao, nhưng các thành viên đã thấy hướng đi rõ ràng của mô hình sinh kế bền vững”, ông Tiến cho biết.
Theo Khu du lịch Tràm Chim, phát triển du lịch cộng đồng phải gắn với đào tạo kỹ năng và bảo đảm an toàn cho du khách. Giám đốc Khu du lịch Phạm Đức Hòa cho biết, các tổ viên Tổ dỡ chà chuột được tập huấn kỹ năng làm du lịch, học tập kinh nghiệm thực tế; du khách tham gia được trang bị găng tay và dụng cụ bảo hộ cần thiết.
Chuột sau khi bắt được đưa vào lồng hoặc bao chuyên dụng để vận chuyển về nhà hàng chế biến. Hoạt động trải nghiệm đồng thời được kiểm soát về phòng cháy, chữa cháy và bảo vệ môi trường.
Các tổ viên thường xuyên được tuyên truyền, tập huấn về bảo vệ động vật hoang dã và phổ biến danh mục các loài cần bảo vệ. Khi phát hiện loài thuộc Sách đỏ hoặc danh mục cấm bắt, người dân và du khách phải thả trở lại tự nhiên.
Ý thức bảo vệ rừng của người dân địa phương đang có chuyển biến tích cực. Theo ông Tiến, trước đây một số người chưa tham gia Tổ dỡ chà chuột từng săn bắt trái phép trong Vườn quốc gia. Từ khi tham gia tổ, người dân nâng cao ý thức bảo vệ rừng và đến nay không ghi nhận trường hợp thành viên nào săn bắt trái phép.
Dỡ chà bắt chuột là trải nghiệm gợi nhớ đời sống làng quê mùa nước nổi và mở thêm sinh kế cho người dân vùng đệm. Mô hình góp phần chuyển từ khai thác tự phát sang tham gia làm du lịch có trách nhiệm, đồng hành cùng Vườn quốc gia Tràm Chim trong bảo tồn hệ sinh thái đất ngập nước.
