Thế nhưng, chính thổ nhưỡng khắc nghiệt ấy lại là nơi cây khóm (dứa) bén duyên, đưa thương hiệu “khóm Ba Đình” nổi tiếng không kém khóm Tắc Cậu (xã Châu Thành, tỉnh An Giang) hay khóm Cầu Đúc (thành phố Cần Thơ).
Ngọt ngào hương vị khóm Ba Đình
Những ngày đầu mùa mưa, men theo sông Cái Lớn qua các con kênh nhỏ dẫn vào ấp Ba Đình, ấp Xẻo Gia (xã Vĩnh Bình) là màu xanh dịu mát của những liếp khóm nối dài. Ông Lê Văn Bé, 77 tuổi, nguyên Bí thư Chi bộ ấp Xẻo Gia nhớ lại: “Ven sông Cái Lớn trước đây, dân sông nước lập ba cái đình thờ thủy thần để cầu an khi đi lại, cho nên vùng này có tên gọi Ba Đình. Xứ này ngày trước nhiễm phèn nặng lắm, đồng ruộng sậy mọc bạt ngàn. Vào mùa mưa, người dân trồng lúa nhưng năng suất rất thấp”. Cũng theo ông Bé, qua bao nhọc nhằn thử nghiệm nhiều giống cây, cuối cùng chỉ có cây khóm trụ vững trên vùng đất chua mặn này. Kỳ diệu thay, chính thổ nhưỡng phèn lại kết tinh nên những trái khóm giòn, ngọt thơm. Hương vị của trái khóm cũng biến chuyển theo mùa: Thu hoạch vào mùa nắng khóm đạt độ đường rất cao, ngọt lịm; còn vào mùa mưa lại mang vị chua thanh mát.
Cây khóm dần trở thành cây trồng chủ lực của xã Vĩnh Bình. Vào mùa thu hoạch, ghe tàu thương lái tấp nập ngược xuôi thu mua khóm. Ông Bé cho biết, ông là đời thứ hai gắn bó với loài cây này và nay các con, cháu tiếp tục nối nghiệp. Cây khóm xuất hiện ở đây gần cả trăm năm. Không ai nhớ rõ giống cây này được tuyển chọn từ đâu, chỉ biết từ xưa quen gọi chung là khóm Ba Đình, đời này truyền qua đời kia nhân giống cây để trồng. Mỗi năm, khóm cho thu hoạch từ ba đến bốn đợt. Chỉ cần giá bán giữ ở mức hơn 7.000 đồng/kg là nông dân có lãi; lúc được giá là từ 10.000-12.000 đồng/kg, người trồng thu về lợi nhuận rất cao.
Giữa trưa, anh Đặng Văn Cần tất bật kiểm tra vườn khóm tơ hơn 6 tháng tuổi. Anh cho biết: Khóm trồng từ 8 tháng trở lên mới bắt đầu cho trái. Đến năm thứ ba hoặc thứ tư thì bụi khóm tơ đã thành “khóm lão”, mọc nhiều chồi con làm phân tán dinh dưỡng và dễ bị rệp sáp tấn công gây bệnh héo đỏ lá, nông dân sẽ nhổ bỏ để trồng lứa mới. Anh Cần tâm sự: “Từ nhỏ tôi đã theo tía lênh đênh trên sông nước, chở khóm sang bán ở các chợ nổi Cái Răng (thành phố Cần Thơ) hay Ngã Năm (tỉnh Sóc Trăng cũ). Việc xẻ gọt khóm phụ giúp gia đình đã trở nên thành thạo, để rồi khi trưởng thành, tôi lại tiếp tục gắn bó với rẫy khóm”.
Người dân ấp Xẻo Gia không chạy theo sản lượng đơn thuần mà tập trung tạo ra những trái khóm loại 1 (nặng hơn 1kg), mẫu mã đẹp và giữ được chất lượng tươi ngon khi vận chuyển xa. Kinh nghiệm thực tế cho thấy, giống khóm Ba Đình “khó tính”, nếu dùng thuốc kích thích tăng trưởng, trái tuy lớn nhanh nhưng sau khi hái rất dễ bị “thúi mắt”, nhanh hư hỏng và thương lái từ chối thu mua. Vì vậy, người dân chủ yếu bón phân hợp lý, dùng chế phẩm sinh học phòng trừ sâu bệnh; đồng thời tích cực dọn dẹp vườn, loại bỏ cây bệnh để tránh lây lan.
Hiệu quả từ mô hình đa cây, đa con
Trò chuyện cùng các nhà vườn chúng tôi được biết, trước năm 2000, người dân chủ yếu độc canh cây khóm. Sau đó, Nhà nước đầu tư hệ thống thủy lợi, nạo vét kênh rạch và xây cống kiểm soát mặn, mở ra cơ hội để người dân áp dụng mô hình tích hợp khóm-cua, tôm-lúa.
Khi trồng khóm, nông dân xới đất múc mương lên liếp, tạo thành các mương chứa nước rửa phèn. Nhận thấy các mương này có thể lấy thêm nước mặn từ sông vào để nuôi tôm sú và cua biển, người dân đã chủ động kết hợp phát triển mô hình này. Như gia đình ông Bé, từ sau Tết Nguyên đán đến tháng 5 là thời điểm độ mặn lên cao nhất, ông thả nuôi cua biển, sau 5 tháng là có thể thu hoạch. Đến khoảng tháng 8 âm lịch, khi nước sông giảm độ mặn và ngọt dần, ông Bé cấy thêm lúa vào khoảng trống giữa liếp khóm và mương gọi là “lúa bệ”; lúa này được trồng theo hướng sạch, ít dùng phân bón hóa học cho nên bán được giá cao. Việc phân chia mùa vụ hợp lý với cây khóm làm trung tâm giúp người dân có nguồn thu liên tục và đa dạng. Trong khi đó, anh Cần chọn mô hình “khóm-tôm sú-lúa”. Tôm sú thả nuôi khoảng ba tháng, đạt kích cỡ từ 30-35 con/kg là có thể xuất bán. Nhờ nguồn tảo tự nhiên dưới mương phát triển tốt làm thức ăn cho tôm, chi phí đầu tư được tiết giảm tối đa. Theo anh Cần, lúa sạch người dân dùng để ăn hoặc bán, còn lợi nhuận từ tôm bổ sung cho tiền đầu tư trồng khóm cho nên nhà vườn hưởng trọn lợi nhuận từ cây khóm.
Phòng Kinh tế xã Vĩnh Bình cho biết, toàn xã hiện có hơn 776 ha khóm, năng suất bình quân đạt 15 tấn/ha. Để nâng cao giá trị và đưa nông sản đi xa hơn, địa phương đang tiến hành thành lập Hợp tác xã khóm Ba Đình với hơn 20 thành viên ban đầu, quy mô khoảng 36,52 ha. Hợp tác xã cùng sự đồng hành của đội ngũ cán bộ nông nghiệp xã đang tích cực hướng dẫn bà con kỹ thuật canh tác, xử lý bệnh héo đỏ lá bằng phương pháp sinh học, từng bước xây dựng thương hiệu khóm sạch bền vững, hướng đến xây dựng sản phẩm OCOP khóm Ba Đình.
