Trong thời đại mà một giai điệu, một ca khúc có thể được tạo ra chỉ sau vài câu lệnh, thì câu hỏi về dấu ấn bản sắc trong sáng tạo âm nhạc càng trở nên cấp thiết. Trước dòng chảy mạnh mẽ của công nghệ và hội nhập, năng lực của người nhạc sĩ không chỉ được đo bằng kỹ thuật làm ra tác phẩm, mà còn ở khả năng chuyển hóa những giá trị văn hóa thành ngôn ngữ đương đại để tạo tiếng nói riêng.
Thực tế cho thấy, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang ngày càng thâm nhập sâu hơn vào các khâu trong quá trình sáng tạo âm nhạc, từ viết lời, viết giai điệu đến mô phỏng phong cách, phối khí, tạo giọng hát… Nhưng khi các công cụ sáng tác ngày càng phổ biến và khả năng tạo ra âm nhạc ngày càng dễ dàng, thì khoảng cách giữa các nền âm nhạc và dấu ấn cá nhân càng dễ bị xóa nhòa. Đó cũng chính là lúc yếu tố bản sắc trở thành lợi thế cạnh tranh.
Thời gian qua, trên hành trình định hình cá tính, màu sắc âm nhạc riêng, không ít nghệ sĩ đã tìm về với những làn điệu dân ca, nhạc cụ dân tộc hay các yếu tố văn hóa truyền thống. Tín hiệu tích cực này cho thấy, di sản của cha ông đang bước ra từ những không gian bảo tồn tĩnh để hòa vào đời sống sáng tạo đương đại.
Nhưng khi các công cụ sáng tác ngày càng phổ biến và khả năng tạo ra âm nhạc ngày càng dễ dàng, thì khoảng cách giữa các nền âm nhạc và dấu ấn cá nhân càng dễ bị xóa nhòa. Đó cũng chính là lúc yếu tố bản sắc trở thành lợi thế cạnh tranh.
Theo nhà nghiên cứu âm nhạc, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long, đây là cách góp phần làm nên “căn tính” của âm nhạc Việt trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Tuy nhiên, nam nhạc sĩ cũng khẳng định, âm nhạc có căn tính không nhất thiết phải nghe ra chất dân tộc ngay từ những âm thanh đầu tiên. Căn tính có thể nằm sâu hơn: trong tư duy giai điệu, cách xử lý tiếng Việt, cách kể chuyện, tư duy thẩm mỹ, cách nhìn về con người và cuộc sống của người sáng tạo. Vì thế, mục tiêu của sáng tác âm nhạc hiện nay không nên là tạo ra những tác phẩm “mang màu sắc dân tộc” theo một công thức có sẵn, mà là tìm kiếm những ngôn ngữ mới có khả năng chuyển hóa các giá trị văn hóa Việt Nam.
Nhìn từ lịch sử âm nhạc Việt Nam hiện đại, có thể thấy, các thế hệ nhạc sĩ từng tiếp nhận nhiều ảnh hưởng từ bên ngoài, nhưng quá trình sáng tạo là tìm ra những phương thức biểu đạt mới được điều chỉnh để phù hợp với tiếng Việt, thẩm mỹ và đời sống Việt Nam, qua đó dần hình thành ngôn ngữ âm nhạc mới. Điều này càng cần thiết với thế hệ sáng tác trẻ hôm nay.
Nhạc sĩ Nguyễn Quang Long cho rằng, trong một thế giới mà những xu hướng âm nhạc quốc tế có thể được tiếp cận gần như tức thời, học hỏi và giao lưu là cần thiết, nhưng sáng tạo chỉ thật sự có ý nghĩa khi người nghệ sĩ có khả năng dung nạp, hấp thụ và biến những ảnh hưởng ấy thành tiếng nói của mình.
Để làm được điều đó, các nhạc sĩ cần biết làm chủ công nghệ, không để thuật toán thay mình quyết định thứ gì đáng sáng tạo và đáng lắng nghe. Muốn thế, nhạc sĩ phải có vốn sống, vốn văn hóa và nền tảng nghề nghiệp đủ vững, đồng thời có khả năng biến công nghệ trở thành cánh tay nối dài giúp hiện thực hóa ý tưởng sáng tạo và nâng cao chất lượng tác phẩm. Điều này đòi hỏi đào tạo âm nhạc cũng cần có những thay đổi.
Theo Tiến sĩ, nhạc sĩ Trần Đình Lăng, Trưởng khoa Sáng tác-Chỉ huy-Âm nhạc học, Nhạc viện Thành phố Hồ Chí Minh, công tác đào tạo sáng tác âm nhạc hiện nay không chỉ hướng đến mục tiêu hình thành đội ngũ nhạc sĩ có chuyên môn vững vàng, mà còn cần có năng lực thích ứng với môi trường nghệ thuật toàn cầu, có khả năng kế thừa truyền thống và tạo dựng những giá trị mới cho nền âm nhạc Việt Nam.
Bên cạnh trang bị cho người học kỹ năng sử dụng công nghệ và năng lực đánh giá, chọn lọc, ứng dụng AI một cách có trách nhiệm và đạo đức nghề nghiệp, cần đưa việc nghiên cứu âm nhạc truyền thống trở thành nội dung cốt lõi trong đào tạo. Cùng với nghiên cứu dân ca, nhạc cụ dân tộc, cần có sự tiếp cận sâu hơn về tư duy âm nhạc, cấu trúc tiết tấu, ngữ điệu, triết lý thẩm mỹ của âm nhạc truyền thống và không gian văn hóa các vùng miền. Khi những giá trị này được chuyển hóa bằng ngôn ngữ sáng tác hiện đại, âm nhạc mới có thể vừa mang tính dân tộc vừa mang tính đương đại.
Nhạc sĩ Trần Đình Lăng cũng lưu ý, âm nhạc của thế kỷ XXI không tồn tại như một lĩnh vực độc lập mà có thể gặp gỡ điện ảnh, mỹ thuật, múa đương đại, nghệ thuật sắp đặt, công nghệ trình chiếu… Vì thế, đào tạo âm nhạc cần được đặt trong tư duy liên ngành. Đây cũng là cách để nhạc sĩ mở rộng vốn văn hóa và phương thức biểu đạt, giúp âm nhạc được nhận diện bởi đa dạng sắc thái.
Một ca khúc có thể sống lâu trong ký ức công chúng không chỉ bởi giai điệu hay, mà còn bởi trong đó có trải nghiệm, cảm xúc, cách nhìn về con người và cuộc sống của người sáng tác. Công nghệ có thể giúp nhạc sĩ rút ngắn con đường sáng tạo, nhưng không thể thay họ tích lũy vốn sống, bồi đắp tình yêu quê hương, đất nước, gia tăng hiểu biết về văn hóa-lịch sử hay nuôi dưỡng bản lĩnh nghệ thuật.
Bàn về dấu ấn sáng tạo của nhạc sĩ trong thời đại số, nhạc sĩ Nguyễn Lưu khẳng định: Một ca khúc có thể sống lâu trong ký ức công chúng không chỉ bởi giai điệu hay, mà còn bởi trong đó có trải nghiệm, cảm xúc, cách nhìn về con người và cuộc sống của người sáng tác. Công nghệ có thể giúp nhạc sĩ rút ngắn con đường sáng tạo, nhưng không thể thay họ tích lũy vốn sống, bồi đắp tình yêu quê hương, đất nước, gia tăng hiểu biết về văn hóa-lịch sử hay nuôi dưỡng bản lĩnh nghệ thuật. Những giá trị ấy chỉ có thể được vun đắp bằng giáo dục, trải nghiệm sống và sự dẫn dắt của các thế hệ đi trước. Vì thế, việc bồi dưỡng lớp nhạc sĩ trẻ cần được đặt ở vị trí trung tâm.
Nhạc sĩ Nguyễn Lưu cũng nhấn mạnh, một nền âm nhạc phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào tài năng của nhạc sĩ hay sức mạnh của công nghệ, mà còn cần một cộng đồng thưởng thức có văn hóa. Khi người nghe biết trân trọng những tác phẩm có chiều sâu và cá tính riêng, biết nói không với những sản phẩm dễ dãi, thị trường âm nhạc sẽ tự điều chỉnh theo hướng tích cực. Đó cũng là động lực để những người làm nghề chân chính bền bỉ theo đuổi những giá trị sáng tạo riêng, góp phần làm nên diện mạo một nền âm nhạc Việt Nam giàu bản sắc.
![[Video] Nối dài nhịp cầu hữu nghị qua Lễ hội Văn hóa Việt Nam - Thái Lan](https://cdn.nhandan.vn/images/kH1aUSaAdvWoMQLzlS_KCU61dOiaXGPiGzWmaBcvqSZxx2VOcbFr9IE8r5V9_RRLIWRPVHPwdjgkGKedr1erEw/dung00-24-42-09still008.png.avif)
![[Video] “Cùng Việt Nam tiến bước” đã sẵn sàng](https://cdn.nhandan.vn/images/QeN9uGgvGvXBU7701AvYbaYXaRBTgIpCITzjrsV8tYv8lUp7b8SUtthvjs3NJguWDiO6tD7wXnLwZqVbApJrqmadxOGZHwbcPLNhC5v4zoG1TVj7RJJ_tFz6tvItEAIeoR2tulEJnMrBPj8TqhT_i3BBjs9wJcSD1H1vEOtpmwLmZ9N2v4aZcLg70qnqEuDq/1787844835386-2947176646280931532-2947176646280931532-1380966f34ee36446ab3c3f31951129b.jpg.avif)
