Nghi lễ là hoạt động điểm nhấn trong chuỗi chương trình "Chợ phiên vùng cao vui Tết Độc lập" diễn ra từ ngày 29/8 đến 2/9, góp phần đưa một thực hành tín ngưỡng gắn với đời sống sản xuất của cư dân miền núi đến gần công chúng Thủ đô trong dịp Quốc khánh 2/9.
Trong đời sống tín ngưỡng truyền thống của người Nùng ở tỉnh Cao Bằng, nghi lễ cầu mùa là sự kiện quan trọng trước mỗi vụ cấy mới. Nghi lễ thường diễn ra vào ngày “đắp nọi”, tức ngày cuối cùng của tháng Giêng âm lịch hằng năm. Đây là dịp để cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn Thần Nông, Thổ Công và các vị thần linh đã che chở cho bản làng trong năm qua, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, vật nuôi sinh trưởng, cuộc sống bình yên, no ấm.
Tại không gian miếu làng Nùng ở Đồng Mô, nghi lễ được tái hiện trang trọng dưới sự chủ trì của chủ lễ - thầy pựt Nông Văn Long cùng hai thầy phụ Nông Thị Luyến, Triệu Bích Phượng và bà con dân bản xóm Cao Chương.
Mở đầu phần lễ là nghi thức “Sát ví” mang ý nghĩa tẩy uế. Sau nghi thức “Cấm thế” (làm phép khóa thân bảo vệ thầy pựt), thầy pựt dùng lá bưởi vẫy nước phép và thả thanh sắt nung đỏ vào nồi nước lá bưởi đun sôi. Hơi nóng quyện với hương lá bưởi lan tỏa thanh lọc không gian, thanh tẩy những đồ dùng phục vụ nghi lễ trước khi bước vào các nghi thức tiếp theo.
Sau nghi thức tẩy uế, thầy pựt dâng hương, rượu và lễ vật báo cáo thần linh và “Xin Thén” (xin quẻ âm dương). Hai mặt quẻ cùng ngửa báo hiệu dấu hiệu đại cát, mùa mới thuận lợi... Tiếp theo, thầy pựt thực hiện nghi lễ khai quang và quản binh mạ. Thầy pựt thực hiện nghi thức “mở mắt, mở tai, mở miệng” cho đồ lễ và các dụng cụ hành lễ. Những động tác phất cờ, quạt và phát lệnh cho quân binh hành quân thỉnh mời các vị thần linh Mường Trời về chứng giám.
Nét đặc sắc của nghi lễ thể hiện ở bài văn khấn tái hiện nhịp vận động của một năm nông nghiệp. Qua lời khấn cổ truyền giàu chất thơ, tái hiện chu kỳ sản xuất từ công đoạn dọn cỏ, gieo mạ vào tháng 3, cấy lúa tháng 5, lúa trổ bông tháng 7, chín vàng trên đồng vào tháng 8, đến mùa gặt, đồ xôi và nấu rượu mới dâng thần linh vào tháng 9. Nông lịch được chuyển hóa thành ngôn ngữ nghi lễ, phản ánh tín ngưỡng của người Nùng gắn chặt với đất đai, mùa màng và sinh kế của cộng đồng.
Sau phần lễ thể hiện sự thành kính trước thần linh, phần hội nối tiếp mở ra không gian giao lưu rộn ràng. Sau nghi thức khai quang điểm nhãn, đội kỳ lân thực hiện điệu múa “Loòng phụ” với những động tác mạnh mẽ, khỏe khoắn. Theo quan niệm dân gian, điệu múa mang ý nghĩa xua đuổi tà ma, ôn dịch, mang đến may mắn, hạnh phúc và bình an cho cộng đồng. Điệu múa kỳ lân cũng tôn vinh tinh thần thượng võ lâu đời trong đời sống văn hóa của cư dân vùng cao.
Tiếp nối là điệu múa Chầu, nghi thức dâng lên thần linh trong không khí thành kính. Sự kết hợp giữa lời khấn, âm nhạc, động tác múa và các nghi thức truyền thống tạo nên một chỉnh thể văn hóa trong đó mỗi thành tố đều gắn với quan niệm của cộng đồng về thiên nhiên, thần linh và cuộc sống.
Nghi lễ kết thúc bằng nghi thức tán lễ, hóa tiền vàng. Bà con dân bản và du khách cùng thụ lộc, thưởng thức các món ăn vùng cao và giao lưu trong không khí vui tươi của ngày hội.
Từ một nghi lễ gắn với mùa vụ của đồng bào Nùng tỉnh Cao Bằng, không gian thực hành tại Đồng Mô tạo thêm cơ hội để công chúng hiểu thêm về tín ngưỡng truyền thống, nơi cộng đồng gửi gắm ước vọng, mong cầu bình an.
Nghi lễ cầu mùa của đồng bào Nùng, tỉnh Cao Bằng được giới thiệu trong dịp Tết Độc lập góp thêm sắc màu vùng cao cho không gian văn hóa giữa lòng Hà Nội, giúp các giá trị truyền thống được nhận diện, trân trọng và trao truyền trong đời sống đương đại.
