Cây đổi đời
Đồng bằng sông Cửu Long vốn nổi tiếng với những vùng đất phèn, mặn. Song, chính nơi tưởng chừng cằn cỗi ấy lại nuôi dưỡng những loài cây dân dã mang giá trị đặc biệt, trong đó có rau choại. Mùa mưa về, gột rửa phèn đất, khiến dây choại vươn mình xanh mướt như thảm lụa. Từ một loài cây mọc chen trong rừng tràm, đám dừa nước hay ruộng hoang, dây choại trở thành nguồn sống, là “cây đổi đời” của người dân vùng quê này.
Ngày nay, đọt choại không chỉ hiện diện trong bữa cơm dân dã mà đã trở thành đặc sản vùng sông nước, xuất hiện trong thực đơn của nhiều nhà hàng. Ở miền Tây, rau choại có nhiều tên gọi như đọt chại, rau chạy, rau choại… Thuộc họ dương xỉ, dây choại thân mảnh, đọt cuộn xoăn, khi bấm vào có độ nhớt nhẹ giống rau đay hoặc đậu bắp. Vị của nó hơi đắng đầu lưỡi, nhưng hậu ngọt, thơm và mát. Phía dưới tán lá xanh rì của rừng và nhờ bộ rễ có sức hút nước mạnh, loại rau này thích nghi cả với vùng đất nhiễm phèn như Khu bảo tồn thiên nhiên Lung Ngọc Hoàng, thành phố Cần Thơ, rừng U Minh Thượng thuộc tỉnh An Giang, U Minh Hạ thuộc tỉnh Cà Mau và khu vực Đồng Tháp Mười. Dây choại trườn dài, bám rễ vươn lên theo nước mưa.
Mùa choại bắt đầu từ những cơn mưa đầu mùa. Khi đất vừa ẩm, dây choại đồng loạt vươn lên thành từng mảng xanh bên rừng dừa nước, rẫy khóm. Trên tuyến Quốc lộ 61C đi Kinh Năm dẫn từ phường Vị Thanh đi vào vùng Hốc Hỏa, thuộc xã Hỏa Lựu, thành phố Cần Thơ, những điểm bán rau choại mướt mắt bày dọc ven đường, mới sáng tinh mơ đã đông khách. Đến trưa, hàng cứ vơi dần. Chỉ cần một lần thưởng thức đọt choại xào tỏi, hay canh chua cá rô ăn kèm đọt choại non tơ, cảm giác thanh mát, thoảng vị đắng chớm đầu lưỡi nhưng ngọt hậu khiến thực khách sẽ nhớ mãi.
Hướng đi bền vững
Tại xã Hỏa Lựu, thành phố Cần Thơ, anh Dương Văn Phó, người dân địa phương, kể lại thời điểm chuyển đổi mô hình sản xuất. Trước kia, đất thấp phèn nặng, anh trồng mía, khóm nhưng hiệu quả không cao. Một ngày, thấy người dân vào rừng hái choại bán được tiền, anh thử mang ít dây về trồng. Cây hợp đất, phát triển mạnh, anh quyết định nhân rộng ra toàn bộ 7 công đất nhà (hơn 9.000 m2). “Từ lúc trồng choại, ngày nào cũng có thu hoạch. Mỗi ngày, tôi hái được gần 10-20 kg, bán khoảng 30.000 đồng/kg, thu nhập hơn 300.000 đồng. Tôi đã xây được nhà, nuôi hai con học đại học. Nhờ cây choại mà gia đình đổi đời”, anh Phó chia sẻ.
Ở Hỏa Lựu, mô hình trồng choại được nhân rộng. Địa phương hiện chỉ còn 49 hộ nghèo và 93 hộ cận nghèo trong tổng số gần 5.900 hộ. Ông Võ Tứ Phương, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hỏa Lựu cho biết: “Trồng rau choại và làm nghề đan lát từ nguyên liệu tự nhiên là hướng đi bền vững. Người dân vừa tăng thu nhập, vừa bảo tồn văn hóa nghề truyền thống”.
Bên cạnh người trồng, còn có những “lao động rừng” chuyên hái choại để bán. Bà Ngô Thị Hoa ở xã Phương Bình kể: “Tôi đi từ tờ mờ sáng, có ngày hái được vài ký, bữa may mắn 10 ký, kiếm vài trăm nghìn đồng. Không cần vốn, chỉ cần sức. Nhờ vậy mà sống được, lo cho gia đình”. Ở vùng ven Khu bảo tồn thiên nhiên Lung Ngọc Hoàng, nhiều phụ nữ xem hái choại là nghề phụ mùa nông nhàn. Họ lội giữa rừng tràm, men theo bờ đê, len lỏi trong dừa nước để tìm những ngọn non vừa nhú. Nghề vất vả nhưng mang theo niềm vui vì đồng tiền kiếm được từ sức lao động chân chất, không phụ thuộc.
Theo ông Hồ Hoàng Điệp, Bí thư xã Phương Bình “Thiên nhiên ưu đãi vùng đất này nhiều loại rau rừng. Đọt choại trở thành thu nhập đáng kể cho người dân, tạo động lực vươn lên, thoát nghèo bền vững”.
Trong bối cảnh người tiêu dùng lo ngại thực phẩm nhiễm hóa chất, đọt choại trở nên quý giá với lợi thế không cần phân bón, thuốc bảo vệ thực vật. Cây mọc tự nhiên, sống nhờ nước mưa và đất rừng. Đó cũng là lý do món ăn này ngày càng được ưa chuộng, không chỉ vì ngon mà còn vì tính an toàn và gắn kết thiên nhiên. Từ thứ rau dại, nay trở thành sản phẩm hàng hóa, nguồn sống và niềm tự hào. Ông Lê Văn Lợi, du khách từ Vĩnh Long, nhận xét: “Đọt choại có độ nhớt đặc trưng, ăn một lần nhớ mãi. Hương vị mộc mạc mà lại thanh tao”.
Chia tay vùng đất Hốc Hỏa, nơi rẫy choại xanh sắc trời, nơi những nụ cười hiền hậu vẫn theo bước người khách lạ, cảm nhận đọng lại là sự vững chãi của con người miền Tây trong cuộc mưu sinh, bền bỉ như dây choại bám đất, mộc mạc, nhưng tràn đầy sức sống. Nhờ họ, hương vị miền sông nước được gìn giữ, và những điều bình dị nhất cũng có thể hóa thành giá trị lớn lao.
