Cơ chế nào chia sẻ rủi ro biến động giá cho các dự án hạ tầng giao thông?

Theo thống kê của Bộ Xây dựng, biến động giá nhiên liệu thời gian vừa qua đã tác động trực tiếp tới 44 dự án trọng điểm, với tổng mức đầu tư khoảng 569.000 tỷ đồng. Riêng chi phí xây dựng công trình giao thông đến cuối tháng 3/2026 đã tăng mạnh so với tháng trước, là mức tăng cao nhất trong các loại hình công trình.

Hình thành cơ chế điều chỉnh linh hoạt

Thực tế từ công trường cho thấy, giá dầu diesel có thời điểm đã vượt mốc 44.000 đồng/lít, cùng với nhựa đường, cát đá, thép và chi phí vận tải tăng "phi mã", các đơn vị thi công vẫn duy trì tổ chức thi công liên tục để bám sát các mốc tiến độ Chính phủ giao. Ông Lương Công Lý, Giám đốc điều hành thi công gói thầu XL02, thuộc dự án thành phần đường cao tốc Khánh Hòa-Buôn Ma Thuột cho biết, biến động mạnh của giá dầu diesel cùng tình trạng nguồn cung hạn chế trong một số thời điểm đã khiến chi phí vận hành thiết bị và tổ chức thi công bị thay đổi đáng kể, buộc đơn vị phải liên tục điều chỉnh phương án, tối ưu dây chuyền thiết bị và tiến độ huy động vật liệu để bảo đảm mục tiêu hoàn thành theo kế hoạch.

Tại dự án Cảng Hàng không quốc tế Long Thành, ông Trần Văn Sơn, Giám đốc điều hành các gói thầu 4.6 và 4.7 thuộc Tập đoàn Cienco4 cho biết, có thời điểm giá mua nhiên liệu thực tế cao hơn 50-60% so với đơn giá dự toán ban đầu. Đơn vị đã phải xoay xở, tận dụng vật tư tồn kho tập kết từ trước, tổ chức lại kế hoạch cung ứng để duy trì liên tục các mũi thi công, tránh ảnh hưởng tới tiến độ chung của dự án.

Ông Đặng Tiến Thắng, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần đường cao tốc Đồng Đăng-Trà Lĩnh (doanh nghiệp dự án) cho rằng, với đặc thù dự án hạ tầng giao thông kéo dài nhiều năm, những cú sốc về giá nhiên liệu, vật liệu hay logistics nếu không được phản ánh kịp thời vào cơ chế hợp đồng sẽ tạo ra độ vênh lớn giữa thực tế triển khai và phương án tài chính ban đầu. Do đó, điều quan trọng hiện nay không phải chỉ xử lý một đợt tăng giá riêng lẻ, mà cần hình thành một cơ chế đủ linh hoạt để các dự án có thể thích ứng với những chu kỳ biến động của thị trường trong suốt quá trình triển khai.

Cơ chế công bố chỉ số giá xây dựng và điều chỉnh hợp đồng hiện nay vẫn còn độ trễ nhất định so với diễn biến thị trường. Hầu hết địa phương công bố chỉ số giá theo quý, trong khi nhiên liệu, vật liệu của công trình giao thông như dầu diesel, nhựa đường, chi phí vận tải hay vật liệu rời có thể biến động rất mạnh theo tuần, thậm chí theo ngày. Một số địa phương đến giữa tháng 4 vẫn chưa công bố chỉ số giá quý I/2026, khiến việc áp dụng cơ chế điều chỉnh giá trên thực tế gặp nhiều vướng mắc.

Ngoài ra, các hiệp hội doanh nghiệp còn phản ánh sự chênh lệch giữa giá công bố và giá giao dịch thực tế tại một số địa phương, nhất là với cát, đá, đất đắp, nhựa đường và các loại vật liệu rời. Tại một số tỉnh phía nam, đã xuất hiện tình trạng mỏ vật liệu không bán trực tiếp cho nhà thầu mà qua trung gian, khiến giá thực tế bị đẩy lên khoảng 1,3-1,5 lần so với mức công bố của địa phương. Điều này cho thấy nhu cầu cấp thiết phải xây dựng một hệ thống dữ liệu giá minh bạch, cập nhật và phản ứng nhanh hơn với thị trường.

Đại diện doanh nghiệp kiến nghị cơ quan thẩm quyền, nhất là Bộ Xây dựng và các địa phương, sớm báo cáo Chính phủ để thống nhất cơ chế cập nhật phần chênh lệch chi phí nhiên liệu, vật liệu và máy thi công vào tổng mức đầu tư, làm cơ sở cho việc thanh toán, quyết toán minh bạch trong điều kiện thị trường có biến động bất thường. Thực tiễn triển khai, khi các yếu tố đầu vào chịu tác động mạnh từ biến động quốc tế và được xác định là bất khả kháng, việc chậm đưa ra giải pháp xử lý phù hợp sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tổ chức thi công trên công trường.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Chủng, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam (VARSI) cho rằng, đây là thời điểm cần nhìn nhận đầy đủ hơn nguyên tắc chia sẻ rủi ro trong các dự án theo mô hình hợp tác công-tư (PPP), nhất là khi thị trường xuất hiện những biến động vượt xa dự báo thông thường tại thời điểm ký hợp đồng. Theo ông, bản chất của mô hình PPP là hợp tác dài hạn giữa Nhà nước và doanh nghiệp, trong đó rủi ro cần được phân bổ theo đúng khả năng kiểm soát của từng bên.

Những biến động cực đoan về giá nhiên liệu, vật liệu hay đứt gãy nguồn cung mang tính quốc tế rõ ràng vượt ngoài khả năng dự báo và kiểm soát đơn lẻ của doanh nghiệp. Do đó, việc thiết lập cơ chế điều chỉnh giá hợp đồng, gia hạn tiến độ và chia sẻ rủi ro tài chính giữa Nhà nước với nhà đầu tư là yêu cầu cần thiết để bảo đảm tính bền vững của mô hình PPP.

“Ý nghĩa lớn hơn của việc hoàn thiện cơ chế này không chỉ nằm ở việc tháo gỡ cho một số dự án đang triển khai, mà còn ở việc duy trì niềm tin của nhà đầu tư, tổ chức tín dụng và thị trường vốn đối với lĩnh vực hạ tầng giao thông. Khi niềm tin đó được củng cố, khu vực tư nhân mới tiếp tục mạnh dạn tham gia các công trình chiến lược trong giai đoạn tới”, Chủ tịch VARSI nhấn mạnh.

Chia sẻ rủi ro dài hạn

Cùng quan điểm, ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) cho rằng, biến động giá nhiên, vật liệu trong thời gian qua cần được xem là tình huống bất khả kháng, từ đó áp dụng các hệ số bù giá đặc thù hoặc cơ chế điều chỉnh linh hoạt hơn đối với những yếu tố đầu vào biến động mạnh. Theo ông, điều quan trọng là tạo ra một khung pháp lý thống nhất để địa phương, chủ đầu tư và nhà thầu có thể xử lý đồng bộ, tránh mỗi nơi áp dụng một cách khác nhau.

Không chỉ ở các dự án trọng điểm quốc gia, nhiều doanh nghiệp địa phương cũng đã lên tiếng. Tại Đồng Tháp, 32 doanh nghiệp xây dựng kiến nghị Ủy ban nhân dân tỉnh cho phép điều chỉnh giá hợp đồng hoặc hỗ trợ bù giá đối với những loại vật liệu tăng từ 30% trở lên so với thời điểm ký kết. Hiệp hội Doanh nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh (HUBA) cũng đề xuất sớm cập nhật đơn giá, chỉ số giá vật liệu sát với thị trường hơn, đồng thời hoàn thiện cơ chế điều chỉnh hợp đồng để giảm thiểu rủi ro cho các đơn vị thi công.

Đại diện một số đơn vị cho rằng, điều doanh nghiệp rất cần hiện nay là các chính sách bình ổn giá và cơ chế cập nhật chỉ số giá tiếp tục được triển khai đồng bộ, nhất quán giữa các địa phương. Khi thị trường vật liệu duy trì được tính minh bạch và ổn định tương đối, doanh nghiệp sẽ chủ động hơn trong việc lập kế hoạch thi công, ký kết hợp đồng, điều phối nguồn cung vật liệu cũng như duy trì việc làm cho người lao động.

Từ những phản ánh đó, nhóm giải pháp ngắn hạn được các doanh nghiệp đưa ra là rút ngắn chu kỳ công bố chỉ số giá xây dựng xuống hằng tháng, thay vì theo quý như hiện nay, nhằm bám sát hơn với biến động của nhiên liệu, vật liệu và logistics. Song song với đó là cho phép áp dụng linh hoạt cơ chế kết hợp giữa điều chỉnh theo chỉ số giá và bù trừ trực tiếp đối với những yếu tố biến động mạnh như dầu diesel, nhựa đường hoặc chi phí vận tải.

Trường hợp địa phương chưa kịp ban hành chỉ số giá phù hợp với đặc thù công trình giao thông, kiến nghị cho phép sử dụng các chỉ số tương đương, hoặc giao chủ đầu tư chủ trì xây dựng, thẩm định chỉ số đối với các yếu tố chi phí chưa được công bố.

Các doanh nghiệp cũng đề xuất Bộ Xây dựng nghiên cứu ban hành thông tư hướng dẫn điều chỉnh giá và hợp đồng xây dựng trong điều kiện thị trường xuất hiện cú sốc giá lớn, tương tự cơ chế từng phát huy hiệu quả trong giai đoạn trước. Đồng thời, cần có giải pháp kiểm soát hiện tượng đầu cơ, thao túng giá ở các khâu cung ứng vật liệu rời, logistics và nhiên liệu để bảo đảm thị trường vận hành minh bạch, ổn định.

Ở trung hạn, giải pháp được nhiều bên thống nhất là xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu hoặc Cổng thông tin điện tử quốc gia thống nhất về giá xây dựng và định mức, cho phép cập nhật, công bố và tra cứu minh bạch, kịp thời. Khi hệ thống này được hình thành, khoảng cách giữa giá công bố và giá giao dịch thực tế sẽ được thu hẹp, đồng thời giảm bớt tình trạng mỗi địa phương áp dụng một phương pháp khác nhau hoặc phát sinh tầng nấc trung gian trong xác lập giá vật liệu.

Về dài hạn, cộng đồng doanh nghiệp cho rằng cần sớm hoàn thiện khung pháp lý về quản lý chi phí đầu tư xây dựng, hợp đồng xây dựng và hợp đồng PPP theo hướng bổ sung yếu tố “biến động giá cực đoan” như một cấu phần rủi ro cần được luật hóa, từ đó xác lập nguyên tắc chia sẻ rủi ro rõ ràng giữa Nhà nước và doanh nghiệp trong những tình huống vượt ngoài dự báo thông thường. Song song với hoàn thiện thể chế, cộng đồng doanh nghiệp cũng kiến nghị quy hoạch lại nguồn vật liệu, tối ưu logistics, thúc đẩy vật liệu thay thế và nghiên cứu công cụ điều tiết thị trường để ứng phó khi xuất hiện cú sốc giá hoặc "đứt gãy" nguồn cung.

Trong bối cảnh nhiều dự án chiến lược đang bước vào giai đoạn tăng tốc để hoàn thành các mục tiêu hạ tầng quốc gia, việc sớm có động thái chính sách theo hướng chia sẻ rủi ro, hoàn thiện cơ chế giá và nâng cao tính minh bạch của thị trường vật liệu sẽ là điều kiện quan trọng để Nhà nước và cộng đồng doanh nghiệp cùng giữ vững khí thế trên công trường, đưa các công trình trọng điểm về đích đúng kế hoạch.