Luật Thủ đô số 39/2024/ QH15 có hiệu lực từ ngày 1/1/2025 được ban hành trong bối cảnh Hà Nội bước vào giai đoạn phát triển mới: Quy mô đô thị mở rộng, yêu cầu hội nhập sâu rộng, áp lực dân số, hạ tầng, môi trường ngày càng lớn. Luật đã thể hiện bước tiến quan trọng trong tư duy phân quyền khi trao thêm thẩm quyền cho thành phố trong quản lý, tổ chức phát triển và huy động nguồn lực. Tuy nhiên, trong bối cảnh hệ thống pháp luật chung tiếp tục được hoàn thiện theo hướng phân cấp, phân quyền mạnh mẽ, một số cơ chế từng được coi là đặc thù của Luật Thủ đô dần tiệm cận với quy định chung, giảm tính vượt trội. Ở một số lĩnh vực, việc thực thi còn lúng túng do chồng chéo quy định hoặc thiếu hướng dẫn cụ thể.
Như hạ tầng giao thông, dù thời gian gần đây, nhiều dự án trọng điểm đã được triển khai, tuy nhiên sự quá tải của hệ thống đường bộ, thiếu liên kết xuyên sông, xuyên vùng khiến chi phí xã hội gia tăng, chất lượng sống đô thị bị ảnh hưởng. Trong bối cảnh đó, Luật Thủ đô (sửa đổi) được kỳ vọng tạo ra khung pháp lý đủ mạnh để thành phố chủ động hơn trong tổ chức đầu tư, điều phối nguồn lực và triển khai các dự án quy mô lớn.
Theo Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu, việc sửa đổi Luật Thủ đô lần này mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là công cụ pháp lý, mà còn là nền tảng để kiến tạo không gian phát triển mới cho Hà Nội. Khi được hoàn thiện và triển khai hiệu quả, Luật Thủ đô (sửa đổi) sẽ góp phần khơi thông nguồn lực, tháo gỡ các điểm nghẽn, tạo động lực để Hà Nội phát triển nhanh, bền vững, xứng tầm là Thủ đô của một quốc gia đang vươn mình mạnh mẽ trong kỷ nguyên mới.
Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quy hoạch và Phát triển Đặng Huy Đông cho rằng, việc phân quyền triệt để cho thành phố không chỉ giúp rút ngắn quy trình ra quyết định mà còn gắn quyền hạn với trách nhiệm của chính quyền đô thị. Khi không còn phải đi lại qua nhiều cấp trung gian, Hà Nội có điều kiện chủ động hơn trong việc lựa chọn dự án, sắp xếp thứ tự ưu tiên và điều phối nguồn lực phù hợp với yêu cầu phát triển thực tiễn.
Một điểm nhấn trong Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) cho phép thành phố ban hành cơ chế, chính sách đặc thù để huy động nguồn lực đầu tư phát triển hạ tầng giao thông đồng bộ, hiện đại; ưu tiên vận tải hành khách công cộng khối lượng lớn, hạn chế phương tiện cá nhân, áp dụng biện pháp giảm ùn tắc và phát thải; thúc đẩy phát triển logistics, kết nối vùng và ứng dụng công nghệ cao trong quản lý giao thông.
Ông Đặng Huy Đông phân tích, không thể giải quyết nếu chỉ trông chờ vào ngân sách. Nguồn lực lớn nhất nằm trong xã hội, trong doanh nghiệp và người dân, nhưng để huy động được, Nhà nước cần có quy hoạch dẫn dắt rõ ràng, tạo ra lợi ích hài hòa cho các bên tham gia. Mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) được xem là hướng đi phù hợp với Hà Nội trong giai đoạn tới. Giao thông công cộng đi đến đâu, đô thị phát triển đến đó, giúp khai thác hiệu quả giá trị gia tăng của đất đai quanh các nhà ga, tuyến metro. Khi giá trị đất tăng lên, Nhà nước có thể thu lại một phần để tái đầu tư cho hạ tầng, giảm dần sự phụ thuộc vào ngân sách. Thành phố cần hoàn thiện cơ chế tài chính huy động được các nguồn lực trong nước, ngoài nước, Nhà nước, xã hội hóa đầu tư cho các dự án giao thông và cơ chế thực hiện các dự án giao thông đặc thù cho Thủ đô... Do đó, việc sửa đổi Luật Thủ đô trong tình hình hiện nay là rất cần thiết để tạo hành lang pháp lý thống nhất nhằm thể chế hóa các quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đối với cơ chế đặc thù của Thủ đô.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Trương Việt Dũng cho biết, ước tính ở giai đoạn mới, Hà Nội xây dựng 19 tuyến đường sắt đô thị với tổng quy mô gần 900 km, kinh phí khoảng 86 tỷ USD, để thực hiện điều này, thành phố cần nguồn lực rất lớn. “Luật Thủ đô lần này cho phép chúng ta khai thác từ nguồn TOD. Hiện nay, dự kiến trong quy hoạch có 5 TOD quốc gia, mỗi TOD rộng khoảng 100 ha, khoảng 23 TOD cấp vùng khu vực (quy mô khoảng 50 ha) và 134 TOD còn lại. Như vậy tổng số TOD được đánh giá khoảng 5.000 ha. Giá trị khai thác TOD này chính là nguồn lực. Thành phố Hà Nội được quyền huy động nguồn lực và quyết định việc này. Chúng ta không phải vay tiền để làm metro, mà chính metro tạo ra nguồn lực để phát triển cho lõi đô thị”, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Trương Việt Dũng chia sẻ.
