Chuyển dịch năng lượng xanh và bền vững

Trong lộ trình thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, ngành điện được xem là lĩnh vực then chốt của quá trình chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam. Khi nhu cầu điện năng tiếp tục tăng nhanh theo tốc độ phát triển kinh tế-xã hội, yêu cầu đặt ra không chỉ là bảo đảm cung ứng điện an toàn, ổn định mà còn phải từng bước giảm phát thải khí nhà kính.

Vì vậy, việc hoàn thiện thể chế, chính sách cùng với nâng cấp hạ tầng hệ thống điện sẽ tạo điều kiện cho quá trình chuyển dịch năng lượng theo hướng xanh và bền vững.

Hoàn thiện khung chính sách

Những năm gần đây, khung chính sách trong lĩnh vực điện lực liên tục được rà soát, bổ sung theo hướng khuyến khích phát triển năng lượng tái tạo, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các thành phần kinh tế tham gia đầu tư vào lĩnh vực năng lượng.

Một trong những chính sách nổi bật là cơ chế mua bán điện trực tiếp giữa đơn vị phát điện năng lượng tái tạo và khách hàng sử dụng điện lớn (DPPA), được quy định tại Nghị định số 57/2025/NĐ-CP ngày 3/3/2025 của Chính phủ. Cơ chế này được đánh giá là công cụ quan trọng thúc đẩy xanh hóa hoạt động sản xuất, hỗ trợ thực hiện các cam kết giảm phát thải khí nhà kính của các nhà sản xuất và mục tiêu Net Zero của Việt Nam. Đồng thời, DPPA mở rộng quyền lựa chọn đối tác mua điện cho các đơn vị phát điện năng lượng tái tạo, từng bước xóa bỏ cơ chế chỉ có một bên mua duy nhất như trước đây.

Theo ông Tăng Thế Hùng, Phó Cục trưởng Cục Điện lực (Bộ Công thương), cơ chế mới sẽ giúp các đơn vị phát điện năng lượng tái tạo được phép bán điện trực tiếp cho các khách hàng sử dụng điện lớn theo các hình thức mua bán phù hợp. Cơ chế DPPA cho phép triển khai thông qua lưới điện kết nối riêng hoặc thông qua lưới điện quốc gia, với các yêu cầu cụ thể về đầu tư hạ tầng, đăng ký tham gia, nghĩa vụ báo cáo và thanh toán được quy định chi tiết nhằm bảo đảm tính minh bạch, thống nhất và khả thi trong quá trình thực hiện. Qua đó, các doanh nghiệp sản xuất, nhất là doanh nghiệp xuất khẩu, có điều kiện tiếp cận nguồn điện xanh để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và yêu cầu của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bên cạnh đó, Luật Điện lực 2024 có hiệu lực từ ngày 1/2/2025 đã bổ sung nhiều quy định quan trọng liên quan phát triển năng lượng tái tạo, xác định các loại hình nguồn điện thuộc nhóm năng lượng tái tạo, qua đó tạo nền tảng pháp lý thống nhất cho các cơ chế khuyến khích đầu tư. Trên cơ sở luật này, Nghị định số 58/2025/NĐ-CP ngày 3/3/2025 được ban hành nhằm quy định chi tiết một số nội dung về phát triển điện năng lượng tái tạo và điện năng lượng mới, trong đó nhấn mạnh các cơ chế khuyến khích điện tự sản xuất, tự tiêu thụ, nhất là điện mặt trời mái nhà, cũng như hỗ trợ phát triển điện gió ngoài khơi.

Cùng với việc hoàn thiện khung pháp lý, các cơ quan quản lý nhà nước cũng đã ban hành các thông tư, quyết định về khung giá đối với các loại hình nguồn điện, trong đó có điện năng lượng tái tạo nhằm tạo cơ sở cho việc xác định giá điện, thu hút đầu tư và bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người sử dụng điện.

Ở tầm vĩ mô, Nghị quyết số 253/2025/QH15 ngày 11/12/2025 của Quốc hội tiếp tục điều chỉnh, hoàn thiện một số cơ chế quan trọng nhằm thúc đẩy phát triển năng lượng trong giai đoạn 2026-2030, trong đó có quy định về chấp thuận chủ trương đầu tư đồng thời với chấp thuận nhà đầu tư, cũng như tháo gỡ các vướng mắc liên quan doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn thực hiện nhiệm vụ khảo sát điện gió ngoài khơi.

Những điều chỉnh này được kỳ vọng sẽ rút ngắn thủ tục, giảm chi phí tuân thủ và thúc đẩy huy động nguồn lực cho phát triển năng lượng tái tạo. Các doanh nghiệp trong ngành điện cũng đang từng bước đẩy mạnh đầu tư các nguồn điện thân thiện với môi trường. Theo ông Phạm Viết Thạch, Phó Trưởng ban Môi trường và phát triển bền vững, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), các dự án này được kỳ vọng sẽ góp phần bảo đảm an ninh cung ứng điện trong dài hạn, đồng thời từng bước giảm phụ thuộc vào các nguồn điện phát thải cao.

Bên cạnh đó, các doanh nghiệp trong ngành điện cũng đang từng bước đẩy mạnh đầu tư các nguồn điện thân thiện với môi trường. Theo ông Phạm Viết Thạch, Phó Trưởng ban Môi trường và phát triển bền vững, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), EVN đang triển khai đầu tư 23 dự án nguồn điện thân thiện với môi trường và điện tái tạo với tổng công suất là 12.663 MW đang được triển khai hoặc chuẩn bị đầu tư, bao gồm các dự án điện khí, thủy điện mở rộng, thủy điện tích năng, điện gió và điện hạt nhân. Các dự án này được kỳ vọng sẽ góp phần bảo đảm an ninh cung ứng điện trong dài hạn, đồng thời từng bước giảm phụ thuộc vào các nguồn điện phát thải cao.

Hiện đại hóa hệ thống điện

Cùng với việc hoàn thiện thể chế, việc nâng cấp hạ tầng lưới điện và nâng cao năng lực vận hành hệ thống điện được xem là điều kiện quan trọng để tích hợp hiệu quả các nguồn năng lượng tái tạo.

Thực tiễn vận hành hệ thống điện trong những năm gần đây cho thấy nhiều thách thức mới. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng kéo dài, hạn hán hay bão lũ đang tác động ngày càng rõ rệt đến hệ thống điện quốc gia. Bên cạnh đó, sự gia tăng nhanh của các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió và điện mặt trời cũng đặt ra nhiều thách thức cho công tác vận hành hệ thống điện. Do phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết, công suất của các nguồn điện này biến động mạnh trong ngày, buộc các nguồn điện truyền thống như thủy điện và nhiệt điện phải thường xuyên điều chỉnh công suất để bù đắp, gây áp lực lớn cho việc vận hành ổn định của hệ thống điện.

Trước thực tế đó, Cục Điện lực (Bộ Công thương) đã tổ chức triển khai nhiều nhóm giải pháp đồng bộ nhằm bảo đảm hệ thống điện vận hành an toàn, ổn định trong điều kiện tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng cao. Trước hết, hoàn thiện khung pháp lý cho công tác điều độ và vận hành hệ thống điện, nhiều văn bản quy phạm pháp luật và quy định kỹ thuật đã được ban hành, sửa đổi theo hướng đặt yêu cầu an toàn, ổn định hệ thống điện lên hàng đầu, tạo cơ sở pháp lý cho việc tích hợp các nguồn năng lượng tái tạo quy mô lớn.

Các quy định này làm rõ nguyên tắc điều độ tập trung, thống nhất, trong đó đơn vị vận hành hệ thống điện và thị trường điện có trách nhiệm lập kế hoạch huy động, điều chỉnh công suất các nguồn điện, bao gồm cả nguồn năng lượng tái tạo, khi cần thiết để bảo đảm an toàn, tin cậy hệ thống điện quốc gia. Đồng thời, các yêu cầu kỹ thuật đối với nhà máy điện gió, điện mặt trời về khả năng điều chỉnh điện áp, tần số, đấu nối và vận hành cũng được quy định cụ thể, cùng với việc xác định trách nhiệm của các chủ thể tham gia trong việc tuân thủ lệnh điều độ và phối hợp vận hành khi tỷ trọng năng lượng tái tạo ở mức cao.

Bên cạnh đó, các giải pháp dự báo phụ tải và dự báo công suất năng lượng tái tạo trong ngắn hạn và trung hạn được tăng cường, làm cơ sở xây dựng phương thức vận hành hệ thống điện phù hợp, qua đó giảm rủi ro trong vận hành, hạn chế việc phải điều chỉnh đột ngột hoặc cắt giảm công suất không cần thiết.

Về giải pháp kỹ thuật trong điều độ, duy trì tỷ trọng phù hợp các nguồn điện truyền thống và nguồn điện chạy nền có khả năng điều chỉnh nhanh, ổn định tần số - điện áp như thủy điện, nhiệt điện và tua-bin khí. Song song với đó, việc từng bước đầu tư, lắp đặt các hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) và triển khai các chương trình điều chỉnh phụ tải (DR) cũng được thúc đẩy nhằm hỗ trợ vận hành hệ thống điện trong bối cảnh tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng cao.