1 Đúng 20 năm sau sự kiện 11/9, Taliban lại một lần nữa làm chủ Afghanistan. Giới học giả định nghĩa thế nào về Taliban? Họ cực hiếm khi dùng từ “khủng bố” khi đề cập lực lượng này. Nhưng tại sao họ lại coi tổ chức tự xưng Nhà nước Hồi giáo (IS) là tổ chức khủng bố, giống như Al-Qaeda? Trong khi, IS hay Taliban đều đã tự tuyên về một Caliphate - nhà nước thần quyền. Phải chăng, bản thân giới học giả có thiên kiến khác, hay chính họ đã có những thay đổi về quan niệm, hoặc bản thân Taliban thay đổi?
Có một chi tiết vô cùng quan trọng: Trong 20 năm cuộc chiến chống khủng bố được Mỹ phát động, cả ba thủ lĩnh nguyên thủy của Al-Qaeda, Taliban và IS đều đã chết. Osama Bin Laden bị bắn chết bởi đặc nhiệm Mỹ, Mulla Omar của Taliban chết bệnh, Abu Musab al-Zarqawi bị Mỹ không kích dẫn đến tử vong. Họ chết, nhưng chủ nghĩa khủng bố dường như còn mạnh thêm, phức tạp hơn, lực lượng này mở rộng chiến trường khắp cả châu Âu, bán đảo Arab, Trung - Nam Á và tiểu lục địa Ấn Độ.
Điều gì nuôi dưỡng chủ nghĩa khủng bố, và nuôi dưỡng đến mức độ nào để nó có thể sống dai dẳng đến vậy? Đây là một câu hỏi không ai có thể trả lời, kể cả là Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA), Cơ quan Tình báo Anh (MI5) hay Cục Tình báo quốc gia Israel (Mossad). Tất cả đều là những nhận xét khá chung chung, mang tính đúc rút từ vài hiện tượng, kiểu như đánh giá của các học giả Tây phương rằng lực lượng Al-Qaeda ở riêng Iraq kiếm được hàng trăm triệu USD mỗi năm từ cướp bóc, bắt cóc và buôn lậu dầu mỏ.
Cuộc kiếm tìm nguồn đầu tư cho khủng bố này - với kỳ vọng cắt đứt được chúng thì có thể khiến chủ nghĩa khủng bố tự suy tàn - chỉ là cuộc mò kim đáy bể. Nó không đi vào thực chất, không xác lập đúng được các giá trị đích thực nuôi dưỡng khủng bố. Và nó chỉ như chuyện bịt lỗ rò trên một thân đê vốn dĩ lỗ chỗ các lỗ bục mục nát.
2 Khi IS nổi lên ở Iraq và tạo ra một cơn địa chấn, xóa nhòa cả đường biên Iraq - Syria, những giếng dầu tất nhiên nằm trong tầm kiểm soát của họ. Tuy nhiên, dù trong đội ngũ IS có rất nhiều kỹ sư, họ cũng không cách nào vận hành được các giếng dầu ấy. Việc không thu lợi được từ những giếng dầu kia có khiến cho IS kiệt quệ đi hay không? Câu trả lời là không. Bây giờ, IS đã hiện diện ở cả Bắc Phi, Yemen và nhiều quốc gia vùng Vịnh. Để tồn tại, họ cần tiền, tất nhiên rồi. Nhưng nếu họ đã bắt đầu từ chỗ không có tiền và vẫn bành trướng đến mức độ như vậy, thì liệu rằng tiền có phải là tất cả?
Osama Bin Laden lớn lên trong một gia đình giàu có ở Saudi Arabia, và nhiều người nghĩ rằng nguồn tài chính của gia đình là nền tảng để ông ta tạo dựng nên Al-Qaeda. Điều đó không sai. Ngay cả IS thời kỳ sơ khởi, với sự dẫn dắt của Al-Zarqawi, cũng đã “khởi nghiệp” nhờ vào tài trợ từ chính Bin Laden. Nhưng khi Bin Laden bị hạ sát, Al-Qaeda vẫn phát triển, bất chấp Tổng thống Mỹ lúc ấy là Barack Obama tuyên bố: “Al-Qaeda sắp suy tàn”. Xem ra, nguồn tài trợ cho sự lớn mạnh của các tổ chức khủng bố chủ yếu đến chính từ tự thân chúng, với những đóng góp từ chính các đối tượng tin vào lý tưởng khủng bố, thay vì đến từ một vài thế lực nào đó mà chúng ta vẫn dễ dàng nghi ngờ.
20 năm qua, bản thân lực lượng “chính đạo” cũng đã có những hiểu biết sai lệch về kẻ thù của mình. Lý tưởng của Al-Qaeda là gì? Nó khác và giống với lý tưởng của IS ở chỗ nào? Tất cả vẫn còn là những tranh cãi rất lớn. Nhưng có một sai lầm thế kỷ mà các học giả Tây phương đã đưa ra, là đơn giản hóa mọi chuyện, quy chụp mọi nguyên nhân cho lý tưởng tôn giáo. Chính các thông tin lệch lạc này đã tạo nên một làn sóng bài Hồi giáo rất mạnh ở phương Tây, và làn sóng này lại nuôi dưỡng mạnh mẽ hơn sự hận thù, để rồi Al-Qaeda hay IS đều có thể tuyển dụng, lôi kéo sự hỗ trợ từ chính trong lòng các quốc gia Tây phương.
Rồi ngay cả các đánh giá chủ quan rằng các phần tử Hồi giáo đa số là học thức kém, dễ bị lôi kéo vì cuồng tín cũng là thứ đã khiến cuộc chiến chống khủng bố đi vào bế tắc. Thực tế khác hẳn. 75% số thành viên Al-Qaeda đến từ các gia đình trung lưu hoặc thượng lưu; 90% có gia đình êm ấm không đổ vỡ gì và 63% đã vào đại học. Bản thân Bin Laden cũng là một kỹ sư xây dựng. Mohammed Atta, một thủ lĩnh Al-Qaeda, là một kiến trúc sư và Al-Zawahiri, thủ lĩnh Al-Qaeda chi nhánh Iraq (được tôn làm emir của Al-Qaeda ở bán đảo Arab) là một nhà vật lý học. Sự kỳ thị tôn giáo và miệt thị học thức dành cho họ cũng đã nuôi thêm thái độ thù địch với Tây phương. Nó khuyến khích chính các thanh niên Hồi giáo tham gia các tổ chức khủng bố dạng này, như “tinh thần trách nhiệm” với một cộng đồng rộng lớn.
3 Tóm lại, khủng bố thực chất không phải là một lý tưởng. Nó chỉ là phương thức để chứng minh, thực hành một lý tưởng dựa trên cơ sở hành động bạo lực. Để chống lại nó, cần phải hiểu rõ nó. Và càng phải xác quyết: Thứ nuôi dưỡng khủng bố mạnh mẽ nhất không phải là các thế lực tài chính nào đó ẩn dưới một tinh thần tôn giáo nào đó. Thứ nuôi dưỡng khủng bố chính là sự thiếu tôn trọng các khác biệt văn hóa mà người Tây phương đã và vẫn thể hiện, khi họ ngạo mạn phổ cập các giá trị về tự do, dân chủ rất phổ quát với mình, nhưng lại vô cùng xa lạ và khác biệt với các xã hội khác, trong vai trò của những nhà khai sáng. Nó xúc phạm các tinh thần riêng, các giá trị riêng. Do đó, nó khơi gợi lên các hận thù dai dẳng.
Cơ bản, khi không hiểu đối thủ của mình, và vẫn vô tình nuôi dưỡng “kẻ thù” bằng các hiểu biết lệch lạc ấy, phương Tây “không có chiến lược nào” - chính là điều mà một chỉ huy lực lượng quân sự Mỹ ở Afghanistan từng phát biểu. “Chúng tôi chỉ có chiến thuật”, và khi chiến thuật là thứ duy nhất được sử dụng, nó chỉ kéo dài thêm cuộc chiến mà ở đó cướp đi hàng triệu mạng người.
Và đến bây giờ, chủ nghĩa khủng bố đang bước vào một giai đoạn mới, với khả năng rất cao là Al-Qaeda sẽ bắt tay thật chặt với IS, như dự đoán của nhiều học giả phương Tây qua các sự kiện ở Libya, ở Syria và Yemen. Giữa cái vũng lầy mà chính phương Tây tạo ra và không tài nào thoát nổi ấy, nực cười thay, có những kẻ khủng bố lại đang bắn vào họ bằng tên lửa Stinger, thứ mà người phương Tây tạo ra, mang tới, và… khai hỏa.
