Trong khi đó, tại Bệnh viện Bệnh nhiệt đới thành phố đã thực hiện gần 9.000 lượt tiêm phòng dại, Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận số người tiêm huyết thanh kháng dại tăng 30% so với cùng kỳ.
Những con số nêu trên cho thấy thực tế nhận thức phòng ngừa bệnh dại trong cộng đồng vẫn còn nhiều điều đáng lo. Điều gì đang xảy ra khi hệ thống tiêm phòng hoạt động ổn định nhưng vẫn xảy ra ca tử vong vì bệnh dại.
Trong y học hiếm có căn bệnh nào mà ranh giới giữa sống và chết lại rõ ràng như bệnh dại, một khi đã khởi phát bệnh, tỷ lệ tử vong gần như 100%, không có thuốc đặc trị, không có cơ hội điều trị. Mọi can thiệp y tế sau khi triệu chứng xuất hiện chỉ còn mang tính hỗ trợ giảm nhẹ, không thể cứu sống người bệnh.
Bác sĩ chuyên khoa II Đoàn Công Viên, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Thành phố Hồ Chí Minh phân tích cơ chế gây tử vong của bệnh dại:
Vi-rút dại sau khi xâm nhập qua vết cắn sẽ di chuyển dọc theo dây thần kinh, tấn công hệ thần kinh trung ương, gây viêm não tủy và tê liệt thần kinh. Bệnh nhân trải qua co giật toàn thân, hôn mê sâu rồi tử vong.
“Tốc độ tiến triển phụ thuộc vào vị trí vết cắn, những trường hợp bị cắn vào đầu, mặt, cổ gần hệ thần kinh trung ương, phát bệnh nhanh hơn và diễn tiến cũng nặng hơn”, bác sĩ Viên nhấn mạnh.
Điều đáng chú ý là con đường lây truyền của vi-rút dại không chỉ giới hạn ở vết cắn mà có thể qua tiếp xúc trực tiếp với nước bọt động vật bị dại lên da tổn thương hoặc niêm mạc mỏng. Điều này đồng nghĩa ngay cả việc để chó, mèo liếm lên vết thương hở cũng là nguy cơ thật sự.
Trong khi đó, dấu hiệu nhận biết động vật mắc bệnh không phải lúc nào cũng rõ ràng trong giai đoạn đầu. Chó, mèo sắp phát bệnh thường né ánh sáng, ăn uống thất thường, đi đứng loạng choạng, những biểu hiện dễ bị chủ nuôi bỏ qua hoặc nhầm lẫn với bệnh lý thông thường. Đến khi con vật trở nên hung dữ, chảy nước dãi và tấn công bừa bãi thì thiệt hại đã xảy ra.
Thực tế cho thấy người dân hầu như đều biết đây là bệnh nguy hiểm nhưng việc phòng ngừa còn lơ là.
Tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Minh Ngọc, Trưởng phòng Khám đa khoa, Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh chỉ ra nguyên nhân cốt lõi: “Nhiều người vẫn chủ quan khi cho rằng chó, mèo nhà nuôi hoặc loại nhỏ thì không nguy hiểm, điều này là hoàn toàn sai lầm”.
Đây chính là quan niệm phổ biến hiện nay và thật sự nguy hiểm bởi vi-rút dại không phân biệt kích thước hay nguồn gốc của con vật. Chó nhà chưa được tiêm phòng hoàn toàn có thể mang vi-rút dại nếu tiếp xúc với nguồn lây từ bên ngoài.
Các chuyên gia y tế cũng chỉ rõ một thói quen khác đang trực tiếp góp phần vào những cái chết đáng tiếc đó là sử dụng biện pháp dân gian thay vì đến cơ sở y tế. Nhiều người vẫn còn suy nghĩ khi bị chó, mèo cào, cắn chỉ cần lấy nọc, đắp lá và tự điều trị tại nhà.
Những cách xử lý này không hiệu quả và làm mất đi khoảng thời gian quý giá nhất để can thiệp y tế kịp thời. Thậm chí người dân có đến cơ sở y tế nhưng quá muộn khi triệu chứng lâm sàng đã xuất hiện thì khó có thể can thiệp cứu vãn tình hình.
Bác sĩ Nguyễn Hồng Tâm, Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh yếu tố then chốt trong giám sát dịch tễ:
“Những trường hợp chó cắn nhiều người trong thời gian ngắn, chó ốm hoặc chết bất thường trong vòng 10 ngày sau khi cắn người đều phải được báo cáo ngay để ngành y tế và thú y phối hợp điều tra, xác định nguy cơ lây lan trong cộng đồng. Đây là cơ chế phát hiện sớm quan trọng để ngăn chặn ổ dịch trước khi bùng phát diện rộng”.
Trong bệnh dại, khái niệm thời gian “vàng” mang ý nghĩa sống còn, ngay sau khi bị chó, mèo cào, cắn việc rửa vết thương bằng xà-phòng dưới vòi nước chảy liên tục trong ít nhất 15 phút, sau đó sát trùng bằng dung dịch Povidine-iodine hoặc cồn y tế có thể làm giảm đáng kể lượng vi-rút xâm nhập và tạo ra khoảng thời gian để tiêm phòng phát huy hiệu quả trước khi vi-rút di chuyển đến hệ thần kinh.
Tiêm vắc-xin phòng dại sau phơi nhiễm theo đúng phác đồ chỉ định của bác sĩ là biện pháp bảo vệ hữu hiệu nhất hiện có. Với những vết thương nặng, sâu hoặc gần vùng thần kinh trung ương như đầu, mặt, cổ việc phối hợp tiêm huyết thanh kháng dại là bắt buộc để bảo đảm an toàn tính mạng.
Đối với những người thường xuyên tiếp xúc với động vật như nhân viên thú y, người nuôi nhiều chó, mèo cần được tiêm phòng trước phơi nhiễm theo phác đồ cơ bản và nhắc lại định kỳ.
Dù vậy, gốc rễ của vấn đề vẫn nằm ở khâu phòng ngừa chủ động gồm tiêm phòng đầy đủ cho chó, mèo; không thả rông vật nuôi, đeo rọ mõm khi ra nơi công cộng. Mặc dù những quy định này đã có từ lâu nhưng tỷ lệ tuân thủ trong cộng đồng vẫn còn thấp.
Theo các cơ quan quản lý, đối phó với bệnh dại không thể chỉ là câu chuyện của ngành y tế, đây là bài toán liên ngành đòi hỏi sự phối hợp thực chất giữa y tế và thú y trong giám sát, kiểm soát nguồn lây; giữa chính quyền địa phương và người dân trong quản lý vật nuôi và giữa truyền thông y tế với hành vi thực tế trong cộng đồng.
Sở Y tế Thành phố Hồ Chí Minh đã ban hành Công văn số 4360/SYT-NVY ngày 3/4/2026 về tăng cường phòng, chống bệnh dại, tập trung vào giám sát chủ động, phát hiện sớm ca nguy cơ và đẩy mạnh phối hợp liên ngành.
Trung tâm Kiểm soát bệnh tật triển khai tập huấn cho trạm y tế xã, phường, đặc khu về giám sát dịch tễ, cập nhật phác đồ điều trị dự phòng sau phơi nhiễm cho các cơ sở tiêm chủng và đẩy mạnh truyền thông đa nền tảng với chuyên mục chuyên biệt tại địa chỉ hcdc.vn/dai.
Thế nhưng chiến lược truyền thông dù có bài bản đến đâu cũng chỉ phát huy tác dụng khi người dân thật sự thay đổi hành vi trong thực hiện khuyến cáo phòng ngừa bệnh dại.
Bệnh dại là một trong số ít căn bệnh mà y học hiện đại đã có đầy đủ công cụ để ngăn chặn gồm vắc-xin, phác đồ điều trị dự phòng rõ ràng cũng như hướng dẫn sơ cứu cụ thể.
Vì thế, mỗi ca tử vong vì bệnh dại thật sự là điều đáng tiếc bởi điều này hoàn toàn có thể được phòng ngừa khi mỗi người dân nắm rõ và thực hiện đúng hướng dẫn của ngành y tế, nhất là phải loại bỏ tâm lý chủ quan vì với bệnh dại, không có cơ hội thứ hai nếu để triệu chứng xuất hiện.
