Theo lời kể của bà Toan, từ thuở còn là thiếu nữ, bà đã được mẹ hướng dẫn tỉ mỉ từng công đoạn: từ việc nhổ lông tơ bằng “mù chẳn”, một loại nhíp đặc trưng, đến cách chải sáp ong nóng bằng chiếc lược làm từ lông nhím, và vấn tóc thành từng búi tròn đều đặn.
“Con gái mà không biết sơn đầu, không biết vấn khăn là chưa lớn”, bà cười hiền, ánh mắt đầy hoài niệm.
Quy trình sơn đầu đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và hiểu biết sâu sắc. Tóc được làm sạch quanh trán bằng mù chẳn. Sau đó dùng dùng lược nhúng sáp rồi chải đều lên từng lọn tóc. Tóc phải được hong ngay trên ngọn lửa để sáp không bị khô cứng, giữ được độ dẻo khi tạo kiểu. Từng lọn nhỏ được se chặt, cuộn tròn từ đỉnh đầu rồi vấn thành búi gọn ghẽ. Cuối cùng, một chiếc khăn truyền thống phủ lên trên, hoàn thiện cho mái tóc sơn.
Hiện nay, tục sơn đầu không còn phổ biến như trước. Theo bà Toan, chỉ trong những dịp đặc biệt như lễ hội, Tết bản, người dân mới thực hiện phong tục này. Thế hệ trẻ ít người còn biết cách chải tóc bằng sáp ong, phần vì thiếu thời gian, phần vì không còn ai truyền dạy. “Giờ muốn làm tóc cũng phải rủ nhau, chứ một mình thì khó lắm. Tôi biết được là nhờ mẹ dạy, rồi tự làm, tự nhớ”, bà trải lòng.
Mái tóc sơn giờ không còn là thước đo trưởng thành như xưa nhưng qua đôi tay cần mẫn của những người phụ nữ như bà Toan, nếp cũ vẫn được nâng niu giữ gìn, từ gian bếp nhỏ giữa núi rừng Mẫu Sơn đến ký ức của bản làng.
