Những khuyết thiếu đáng ngại trong tiêm chủng trẻ em

Câu hỏi chưa có lời đáp

Sáng 20-7, ba cháu sơ sinh đã tử vong chỉ 30 phút sau khi tiêm vắc-xin viêm gan  B, mũi sơ sinh, tại Bệnh viện Hướng Hóa (Quảng Trị) với biểu hiện lâm sàng diễn biến rất nhanh như: tím tái, khó thở, lịm đi trong vòng 10 phút... Sau quá trình thu thập bằng chứng, điều tra lại quy trình tiêm, và giải phẫu tử thi, thấy có những biểu hiện: xung huyết, xuất huyết đa phủ tạng (phổi, tim, gan, thận lách, não, màng ruột),... Bộ Y tế tạm thời kết luận là các cháu đã bị sốc phản vệ. Còn nghi vấn: "Vì sao lại có trường hợp sốc phản vệ cùng lúc ở ba trẻ - vốn đều đang khỏe mạnh trước khi tiêm chủng", đây là "trường hợp hiếm thấy" và "vẫn đang phải tiếp tục nghiên cứu, tìm hiểu thêm?".

Thực tế, Bệnh viện Ða khoa huyện Hướng Hóa đã bảo quản và quản lý vắc-xin chưa đúng quy định, để vắc xin cùng sinh phẩm khác. Ðồng thời, không ghi chép quản lý vắc-xin hằng ngày, không lưu vỏ, lọ theo quy định... Tuy vậy, ngành y tế vẫn cho rằng: đây là một sự cố hy hữu đáng tiếc, với hệ quả đặc biệt nghiêm trọng.

Hàng loạt câu hỏi được đặt ra cho ngành y tế vẫn chưa có lời giải đáp như: Có nên tiếp tục tiêm phòng viêm gan B mũi 24 giờ hay không? Vì sao lại sốc phản vệ cùng lúc ở nhiều trẻ? Phác đồ xử trí sốc thuốc đối với trường hợp sốc hàng loạt như thế nào?

Trong lúc ngành y tế chưa có câu trả lời rõ ràng, người dân và nhất là sản phụ trong cả nước rất hoang mang. Qua sáu ngày (kể từ khi ba cháu nhỏ tử vong) Bộ Y tế đã phải "cầu viện" Bộ Công an qua Công văn số 4593/BYT-DP, về việc "Ðiều tra làm rõ nguyên nhân tử vong sau tiêm chủng" do Bộ trưởng Y tế Nguyễn Thị Kim Tiến ký, kính đề nghị Bộ trưởng Bộ Công an chỉ đạo các cơ quan liên quan tiến hành điều tra xác minh nguyên nhân sự việc nêu trên để có kết luận sớm nhất.

Ðầu tư thấp, chưa đáp ứng yêu cầu

Ðây không phải lần đầu "tai nạn" xảy ra đối với ngành y tế. Năm 2006-2007, đã có 10 trường hợp tử vong được ghi nhận. Nhưng, như GS,TS Nguyễn Trần Hiển, Chủ nhiệm Chương trình tiêm chủng mở rộng cho biết: "Các ca này đều trùng hợp với các bệnh lý có sẵn của trẻ. Xét về hiệu quả bảo vệ của vắc-xin viêm gan B, căn cứ trên kết luận về nguyên nhân tử vong của 10 ca nói trên, Bộ Y tế đã cho phép tiêm vắc-xin viêm gan B sơ sinh trở lại. Khi đó, tỷ lệ tiêm vắc-xin viêm gan B sơ sinh đã rớt từ 64% xuống chỉ còn 20%. Nhiều bệnh viện sản, khoa sản ở các tỉnh, thành phố không tiêm vắc-xin cho trẻ sơ sinh".

 Cách đây không lâu là "sự cố vắc-xin Quinvaxem" (ngừa các bệnh bạch hầu, ho gà, uốn ván, viêm gan B và viêm màng não mủ, được Liên minh toàn cầu về vắc-xin và tiêm chủng tài trợ cho Việt Nam từ tháng 6-2010). Vì sao loại vắc-xin mà một phần trong đó là do Hàn Quốc sản xuất và  đóng gói, lại không được sử dụng cho trẻ em Hàn Quốc? Vì trong thành phần vắc-xin Quinvaxem có thành phần toàn tế bào có tới 3.000 kháng nguyên, dễ gây các phản ứng phụ cho trẻ, trong khi với các loại vắc-xin phòng ho gà vô bào thế hệ mới, tỷ lệ trẻ bị các phản ứng sốt, đau... rất thấp. Khi hàng loạt các tai biến xảy ra, ngành y tế Việt Nam lấy lý do khả năng tài chính còn hạn chế, cho nên phải sử dụng vắc-xin thế hệ cũ. Hơn hai năm, Việt Nam đã nhập 13 triệu liều và sử dụng được hơn 11 triệu liều vắc-xin "5 trong 1" Quinvaxem để tiêm ngừa cho trẻ em cả nước. Tuy nhiên, từ tháng 12-2012 đến cuối tháng 4-2013, liên tiếp có chín trường hợp tai biến dẫn đến tử vong và hàng chục ca phản ứng sau khi tiêm thứ vắc-xin này.

Các chuyên gia y tế đã mổ xẻ những bất cập trong hệ thống tiêm chủng hiện nay nói chung và trong chương trình tiêm chủng mở rộng nói riêng. Rất nhiều ý kiến của các chuyên gia đầu ngành cho thấy có những "vấn đề lớn" đáng để ngành y tế suy nghĩ. Ðơn cử như việc khăng khăng bảo vệ ý kiến: "Vắc-xin viêm gan B nên được tiêm trong vòng 24 giờ sau khi sinh" - một mệnh đề mấu chốt. Theo GS Phạm Gia Khánh, Phó Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam: "Nên tiêm hay không nên tiêm vắc-xin viêm gan B cho trẻ mới sinh ngay trong 24 giờ đầu phải cần có căn cứ khoa học. Nghiên cứu phải chỉ ra trẻ tiêm trước hoặc sau 24 giờ đó có gì khác biệt. Nếu tiêm sau mà không có gì khác nhau thì nên tiêm cho trẻ vào thời điểm sau 24 giờ, để tránh cho trẻ nhiều nguy cơ tai biến". Rõ ràng, từ những vấn đề nhỏ nhất, khâu tiêm chủng ở Việt Nam vẫn đang thiếu những sự cân nhắc kỹ lưỡng.

Theo đánh giá của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF), sự đầu tư của Việt Nam cho tiêm chủng còn ở mức quá thấp, chưa tương xứng với nhu cầu và hiệu quả mà vắc-xin mang lại. Chủ trương tự sản xuất vắc-xin được đề cao, nhưng lại chưa được hỗ trợ đúng mức. Ðầu tư cho tiêm chủng trẻ em ở Việt Nam năm 1994 là 12,5 tỷ đồng, đến năm 2013 tăng lên 240 tỷ đồng, nhưng mới chỉ đáp ứng 50% nhu cầu. Ngân sách nhà nước để mua vắc-xin cũng chỉ đạt khoảng 30% yêu cầu. Nếu chương trình tiêm chủng thật sự được đầu tư thỏa đáng, có lẽ những sự cố đáng tiếc với ba trẻ sơ sinh này, và cả những cháu bé không có "duyên" với Quinvaxem hay vắc-xin viêm gan B trước kia đã không xảy ra.