Anh “tái hôn” EU?

Những tuyên bố thời gian qua của Thủ tướng Anh Andy Burnham về việc thúc đẩy quan hệ với Liên minh châu Âu (EU) đang làm dấy lên đồn đoán về khả năng “xứ sở sương mù” quay trở lại mái nhà chung châu Âu.

Biếm họa: ARCADIO ESQUIVEL
Biếm họa: ARCADIO ESQUIVEL

Sau nhiều năm thận trọng với vấn đề Anh rời khỏi EU (Brexit), chính trường Anh đang chứng kiến sự thay đổi đáng chú ý. Thủ tướng Andy Burnham công khai thừa nhận việc Anh rời EU đã “gây hại nhiều hơn là mang lại lợi ích”, đồng thời cho rằng nước này cần một lộ trình mới để khôi phục tăng trưởng và thịnh vượng. Ông cũng kêu gọi thảo luận thẳng thắn về khả năng tăng cường gắn kết với châu Âu, trong đó có việc khôi phục quyền tự do đi lại.

Đây là bước đi đáng chú ý bởi kể từ cuộc trưng cầu ý dân năm 2016, phần lớn chính trị gia Anh đều tránh đề cập khả năng đảo ngược Brexit vì lo ngại bị coi là phủ nhận ý chí cử tri. Ngay cả chính phủ Công đảng tiền nhiệm của Keir Starmer cũng chủ yếu theo đuổi chủ trương làm cho Brexit phát huy hiệu quả, thay vì đặt vấn đề đưa Anh trở lại EU.

Sự thay đổi này xuất phát từ thực tế Brexit chưa mang lại những lợi ích kinh tế như kỳ vọng. Các rào cản thương mại, thủ tục hành chính và những khó khăn trong tiếp cận thị trường châu Âu tiếp tục gây sức ép đối với doanh nghiệp, tăng trưởng và tài chính công của Anh.

Trong khi đó, dư luận cũng có dấu hiệu đảo chiều. Các cuộc thăm dò gần đây cho thấy khoảng 57% người dân cho rằng Brexit là quyết định sai lầm, trong khi khoảng 55% ủng hộ Anh tái gia nhập EU. Đây là cơ sở để ông Burnham mạnh dạn đề cập vấn đề từng được xem là điều cấm kỵ, đồng thời mở ra cơ hội tranh thủ sự ủng hộ của cử tri có quan điểm thân châu Âu.

Bên cạnh động lực trong nước, những biến động địa - chính trị cũng thúc đẩy London nhìn nhận lại quan hệ với Brussels. Trong bối cảnh kinh tế và an ninh quốc tế bất ổn, duy trì quan hệ gần gũi với EU có ý nghĩa quan trọng đối với lợi ích kinh tế và vị thế quốc tế của Anh.

Những tín hiệu từ London nhận được phản ứng tích cực của nhiều nhà lãnh đạo châu Âu. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đánh giá việc Anh quay trở lại EU sẽ là quyết định đúng đắn. Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez tuyên bố sẵn sàng chào đón nước này. Đức cũng bày tỏ thiện chí, trong khi Ủy ban châu Âu (EC) khẳng định sẵn sàng thảo luận về quan hệ tương lai với London.

Tuy nhiên, thiện chí chính trị không đồng nghĩa EU sẵn sàng chấp nhận mọi điều kiện của Anh. Nếu tái gia nhập, London phải thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ thành viên, bao gồm tham gia thị trường chung, liên minh thuế quan và đóng góp ngân sách. Những cơ chế miễn trừ đặc biệt mà Anh từng được hưởng trước Brexit khó có thể được khôi phục.

Đây là bài toán nan giải đối với Chính phủ Anh. Nếu chỉ tham gia một số cơ chế kinh tế của EU mà không trở thành thành viên đầy đủ, London có thể phải chấp nhận các quy định của khối nhưng không có quyền tham gia tương xứng vào quá trình hoạch định chính sách. Ngược lại, tái gia nhập toàn diện đồng nghĩa với việc phải chấp nhận những ràng buộc nhất định về chủ quyền, vốn là vấn đề cốt lõi trong lập luận của phe ủng hộ Brexit.

Trở ngại còn đến từ chính trường hai bên. Tại Anh, những lực lượng ủng hộ Brexit vẫn kiên quyết bảo vệ quyết định năm 2016, cho rằng trở lại EU sẽ làm suy giảm quyền tự chủ quốc gia và gia tăng gánh nặng tài chính. Trong khi đó, Brussels khó chấp nhận một tiến trình đàm phán kéo dài nếu chưa có bằng chứng về sự đồng thuận bền vững trong xã hội Anh.

Thêm nữa, việc kết nạp thành viên mới đòi hỏi sự nhất trí của toàn bộ 27 nước EU. Vì vậy, dù nhiều nhà lãnh đạo hiện thể hiện thái độ tích cực, không có gì bảo đảm tất cả các nước đều ủng hộ Anh trở lại. EU cũng cần chắc chắn rằng quyết định này có tính ổn định lâu dài, tránh nguy cơ London một lần nữa đảo ngược lựa chọn khi chính phủ thay đổi.

Hội nghị thượng đỉnh Anh - EU dự kiến diễn ra ngày 20/11 tới sẽ là phép thử quan trọng đối với cả hai bên. Mục tiêu trước mắt nhiều khả năng không phải khởi động tiến trình tái gia nhập, mà là tháo gỡ các rào cản thương mại, tăng cường hợp tác an ninh, quốc phòng và xử lý những vấn đề cùng quan tâm.

Trên thực tế, cương lĩnh tranh cử năm 2024 của Công đảng chưa đặt mục tiêu khôi phục quyền tự do đi lại, gia nhập thị trường chung hay liên minh thuế quan. Do đó, những thay đổi căn bản trong quan hệ Anh - EU có thể phải chờ cuộc tổng tuyển cử tiếp theo, dự kiến năm 2029. Khi ấy, ông Burnham sẽ phải chứng minh việc xích lại gần châu Âu đem lại lợi ích thiết thực cho người dân và doanh nghiệp.

Ngay cả khi quyết định tái gia nhập được đưa ra, Anh vẫn phải trải qua quá trình thẩm định, đàm phán về quyền lợi và nghĩa vụ, đồng thời nhận được sự chấp thuận của tất cả các nước thành viên. Đây có thể là tiến trình kéo dài nhiều năm, đòi hỏi quyết tâm chính trị và sự đồng thuận rộng rãi.

Có thể nói, nước Anh đang đứng trước yêu cầu nhìn nhận lại cái giá của Brexit trong bối cảnh thế giới đã thay đổi đáng kể so năm 2016. Những phát biểu của Thủ tướng Burnham cho thấy London không còn muốn duy trì khoảng cách với châu Âu, nhưng cũng chưa sẵn sàng đi đến quyết định tái gia nhập. Vì vậy, triển vọng trước mắt có lẽ là hàn gắn quan hệ từng bước, thay vì một cuộc “tái hôn” chóng vánh. Dẫu vậy, nếu những bất cập của Brexit tiếp tục bộc lộ và sự ủng hộ của người dân gia tăng, khả năng Anh xem xét lại lựa chọn lịch sử này sẽ ngày càng rõ nét.