Di sản sống giữa đời thường
Sau tấm phông nền giản dị dựng giữa sảnh trung tâm thương mại, nghệ sĩ chèo, Nhà giáo Ưu tú Bùi Thảo Hiền chỉnh lại chiếc khăn vấn đầu trước khi bước ra. Chung quanh, dòng người vẫn qua lại trong không khí náo nhiệt ngày cuối tuần. Chỉ ít phút sau, tiếng trống chèo vang lên, những câu hát mở màn trích đoạn chèo cổ kinh điển “Lý trưởng-Mẹ Đốp” khiến nhiều người đang đi ngang bất ngờ và dừng chân.
“Điều khiến tôi xúc động là có rất nhiều bạn trẻ và trẻ nhỏ đứng xem đến cuối chương trình”, nghệ sĩ Thảo Hiền, giảng viên Khoa Kịch hát dân tộc, Trường đại học Sân khấu-Điện ảnh Hà Nội chia sẻ sau đêm diễn. Với chị, việc chèo xuất hiện trong một không gian hiện đại như trung tâm thương mại không chỉ là cách làm mới sân khấu truyền thống, mà còn mở thêm cơ hội để nghệ thuật dân gian đến gần hơn với công chúng hôm nay.
Các đêm nghệ thuật chèo với chủ đề “Hồn Việt giữa lòng Phố Hội”, “Lái dân gian, chèo về hiện đại”… là những hoạt động thuộc chuỗi sự kiện Không gian trải nghiệm Di sản văn hóa Việt Nam được tổ chức định kỳ và miễn phí mỗi thứ 7, Chủ Nhật tại Vincom Mega Mall Ocean City (xã Nghĩa Trụ, Hưng Yên). Chương trình mang đến nhiều trích đoạn quen thuộc như “Thị Mầu lên chùa”, “Lý trưởng-Mẹ Đốp” (vở “Quan âm Thị Kính”), “Suý Vân”, “Thầy bói đi chợ”… cho đến các tiết mục hề chèo đương đại vui nhộn, đầy tiếng cười như “Cu Sứt”, “Tiếng xe ôm”…
Tham gia thể hiện và tương tác với khán giả là các nghệ sĩ giàu kinh nghiệm như Nghệ sĩ Nhân dân Thúy Ngần, Nghệ sĩ Ưu tú Đoàn Vinh, cho đến các gương mặt trẻ tài năng của thế hệ kế cận như nghệ sĩ Thanh Huyền, nghệ sĩ Thảo Hiền, nghệ sĩ Thu Thủy, nghệ sĩ Vũ Hoàng… Sự hiện diện của cả những nghệ sĩ gạo cội và lớp nghệ sĩ trẻ cho thấy hành trình tiếp nối di sản vẫn đang bền bỉ diễn ra.
Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở nội dung biểu diễn mà còn ở cách công chúng tiếp cận nghệ thuật. Các buổi diễn được tổ chức miễn phí vào mỗi cuối tuần, không gian mở khiến người xem dễ dàng tham gia, dù họ chủ động tìm đến hay chỉ vô tình đi ngang. Người xem có thể dừng chân bất cứ lúc nào để theo dõi, trò chuyện với nghệ sĩ. Ở phần giao lưu, nhiều em nhỏ hào hứng xung phong lên sân khấu tập gõ trống. Có người lớn thử ngân nga vài câu chèo. Cũng có những khán giả chăm chú hỏi nghệ sĩ về bộ trang phục truyền thống Bắc Bộ thướt tha với yếm đào, áo tứ thân, nón quai thao…
Giữa không gian hiện đại phủ ánh đèn thương mại, hình ảnh ấy gợi nên một cảm giác vừa lạ vừa quen. Ở một góc sân khấu, vài cụ già mỉm cười khi tiếng hát chèo gợi lại ký ức những mùa hội làng xưa cũ. Trong khi đó, nhiều bạn trẻ lần đầu tiếp xúc với chèo cũng bày tỏ sự ngưỡng mộ. Khán giả Đinh Thị Mai Anh (sinh viên năm hai, Học viện Báo chí và Tuyên truyền) chia sẻ: “Trước đây em từng nghĩ chèo khá khó hiểu và chỉ dành cho người lớn tuổi. Nhưng khi được xem trực tiếp, em bất ngờ vì nét hài hước, duyên dáng và sức hút của loại hình nghệ thuật này.”
Phát triển các sản phẩm văn hóa sáng tạo
Không chỉ có chèo, Không gian trải nghiệm Di sản văn hóa Việt Nam còn từng gây chú ý với chương trình múa rối nước “Thủy Đình Vọng Ảnh” trước đó. Một mái thủy đình nhỏ được dựng giữa trung tâm thương mại, nơi nghệ sĩ Phan Thanh Liêm tái hiện những tích trò dân gian bằng nghệ thuật rối nước truyền thống. Trẻ em chăm chú dõi theo từng con rối, còn người lớn có dịp hoài niệm và tự hào ôn lại truyền thống cha ông… tất cả cho thấy sức sống bền bỉ của nghệ thuật dân tộc khi được đặt trong không gian tiếp cận công chúng phù hợp.
Theo đại diện Ban Tổ chức, mục tiêu của chuỗi hoạt động là hướng tới xây dựng một điểm hẹn văn hóa cộng đồng. Bà Nguyễn Thái Huyền, Giám đốc Vincom Mega Mall Ocean City, cho biết đơn vị mong muốn trung tâm thương mại không chỉ là nơi mua sắm, giải trí mà còn trở thành không gian kết nối và lan tỏa giá trị văn hóa Việt tới công chúng trong nước và quốc tế. Theo bà, trong dòng chảy hiện đại hóa mạnh mẽ hôm nay, di sản chỉ thực sự sống khi được đặt vào đời sống đương đại và có cơ hội gặp gỡ thế hệ trẻ bằng những hình thức gần gũi, cởi mở. Bởi vậy, các sân khấu được xây dựng theo hướng tương tác để khán giả không chỉ “xem” mà còn trực tiếp chạm vào văn hóa truyền thống, lắng nghe câu chuyện phía sau từng làn điệu, từng tích trò và cảm nhận sâu hơn vẻ đẹp Việt Nam.
Những năm gần đây, cùng với quá trình phát triển công nghiệp văn hóa, không riêng Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh mà nhiều vùng đô thị lớn đều đang chứng kiến sự xuất hiện ngày càng nhiều không gian văn hóa sáng tạo. Từ các phố đi bộ, không gian nghệ thuật cộng đồng, triển lãm tương tác cho tới những mô hình kết hợp thương mại-văn hóa, các điểm đến mới không chỉ đáp ứng nhu cầu giải trí mà còn góp phần định hình đời sống tinh thần đô thị.
Trong xu hướng đưa nghệ thuật dân gian bước ra khỏi khuôn khổ quen thuộc để tiếp cận công chúng theo cách linh hoạt hơn, chèo, múa rối nước, ca trù hay hát xẩm cũng không còn bó hẹp trong sân khấu nhà hát hay các dịp lễ hội. Thay vì chỉ trưng bày hay bảo tồn trong khuôn mẫu, nhiều đơn vị đang nỗ lực đưa di sản văn hóa đến gần hơn với công chúng bằng trải nghiệm trực tiếp, bằng sự tương tác và cảm xúc đời thường.
Trong thời gian tới, chuỗi hoạt động Không gian trải nghiệm Di sản văn hóa Việt Nam dự kiến tiếp tục mở rộng với các chương trình ca trù, hát xẩm, đàn tranh, biểu diễn nhạc cụ dân tộc và múa rối cạn Tế Tiêu. Các sân khấu vẫn duy trì vào mỗi dịp cuối tuần với chủ đề phù hợp, chẳng hạn như Tết thiếu nhi nhân ngày 1/6... Khi người trẻ có thể tình cờ dừng chân để nghe một câu chèo cổ, hay một đứa trẻ háo hức theo dõi tích trò rối nước giữa trung tâm thương mại, di sản cũng đang tìm được con đường mới để tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.
