Nhiều vòng thử nghiệm tích hợp
Theo thông lệ quốc tế và hướng dẫn, khuyến nghị của Hiệp hội Vận tải hàng không quốc tế (IATA), Chương trình chuẩn bị khai thác (Operational Readiness, Activation and Transition-ORAT) không chỉ nhằm kiểm tra thiết bị, mà là quá trình kiểm chứng toàn bộ khả năng vận hành thực tế cả hệ thống, đặc biệt đối với cảng hàng không mới, quy mô lớn và có tính tích hợp cao. Qua đó, nhằm xác định lỗi, tổ chức khắc phục, vận hành thử lại và hoàn thiện quy trình trước khi khai thác thương mại. Hiệp hội Vận tải hàng không quốc tế xác định, Chương trình chuẩn bị khai thác chính là cầu nối giữa “sẵn sàng về xây dựng” và “sẵn sàng khai thác”, trong đó phải thực hiện các đợt thử nghiệm tích hợp với sự tham gia của các bên liên quan.
Thực tiễn tại một số cảng hàng không, sân bay lớn trên thế giới cho thấy, Chương trình chuẩn bị khai thác thường theo nhiều vòng thử nghiệm và triển khai nhiều tháng trước khi khai thác chính thức. Các đợt thử nghiệm được thiết kế theo từng cấp độ, từ kiểm tra hệ thống, quy trình, phối hợp liên ngành đến kiểm tra áp lực và khắc phục khiếm khuyết được phát hiện qua các vòng trước. Đơn cử, Cảng Hàng không quốc tế Bắc Kinh Đại Hưng (Trung Quốc) được đưa vào khai thác cuối tháng 9/2019, các chuyến bay thử nghiệm được bắt đầu triển khai từ tháng 5/2019. Các đợt thử nghiệm chuyên biệt, toàn diện được tiến hành trong tháng 8-9/2019, đợt cuối có quy mô 100 chuyến bay mô phỏng, với hơn 13.000 hành khách và hơn 9.000 kiện hành lý.
Tại Cảng Hàng không quốc tế Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ), Chương trình chuẩn bị khai thác gồm hơn 100 kịch bản, 63 ngày thử nghiệm, bao gồm thử nghiệm cơ bản, chức năng, dự phòng, tích hợp và tình huống khẩn nguy. Quá trình Chương trình chuẩn bị khai thác được triển khai từ tháng 5/2018; đào tạo, làm quen và chuẩn bị vận hành nhiều tháng trước khi khai thác. Sau khi mở cửa khai thác từng bước từ tháng 10/2018 với khoảng 8-10 chuyến bay/ngày, sân bay tiếp tục duy trì giai đoạn “live trials” trong khoảng 5 tháng để phát hiện, xử lý các sai sót về hệ thống, công nghệ thông tin và hạ tầng trước khi chuyển đổi toàn bộ vào tháng 4/2019.
Cảng Hàng không quốc tế Hong Kong (Trung Quốc), trước khi khai thác chính thức cũng tổ chức thử nghiệm nhiều vòng. Từ tháng 1/1998, sân bay này tổ chức các đợt diễn tập với hành khách và nhân viên giả định. Đến giữa tháng 6/1998, đợt thử nghiệm cuối cùng trước khi chính thức khai thác ngày 6/7/1998, có khoảng 12.000 người, 35 hãng hàng không và 4 tàu bay tham gia. Quá trình chuyển đổi còn được chuẩn bị trong nhiều tháng với sự tham gia của các cơ quan nhà nước, hãng hàng không và doanh nghiệp dịch vụ,...
Đối với Cảng Hàng không quốc tế Long Thành, chủ đầu tư Tổng Công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV) xây dựng Chương trình chuẩn bị khai thác từ tháng 9 đến tháng 12/2026, tổ chức thành 3 đợt với 55 kịch bản nhằm đánh giá mức độ sẵn sàng của hệ thống, hạ tầng và nhân sự. Tuy nhiên, nếu lấy thời điểm bắt đầu vận hành thử tích hợp cuối tháng 9/2026 đến thời điểm khai thác thương mại (dự kiến cuối tháng 12/2026), thì thời gian thử nghiệm tích hợp toàn diện trong khoảng 3 tháng và chưa có chuyến bay thực tế.
Theo tính toán của một chuyên gia hàng không, thời điểm này, Tổng Công ty Cảng hàng không Việt Nam đang đẩy nhanh tiến độ thi công, hoàn thành xây dựng, nghiệm thu, hiệu chuẩn, cấp phép, tuyển dụng và đào tạo nhân lực, hoàn thiện quy trình khai thác trong bối cảnh phải khắc phục các khiếm khuyết phát sinh. Với quy mô, mức độ phức tạp và số lượng hệ thống liên kết của Cảng Hàng không quốc tế Long Thành rất lớn, thời gian Chương trình chuẩn bị khai thác ngắn sẽ làm giảm khoảng dự phòng để xử lý các lỗi, đặc biệt đối với các lỗi chỉ xuất hiện khi vận hành đồng thời nhiều hệ thống hoặc khi có lưu lượng hành khách, hành lý, hàng hóa và tàu bay thực tế.
“Vì vậy, cần đánh giá thận trọng rủi ro kỹ thuật và khai thác của phương án, bảo đảm mọi khiếm khuyết, sai sót được phát hiện qua vận hành thử phải phân loại, khắc phục, thử nghiệm lại và xác nhận đủ điều kiện trước khi chuyển sang khai thác thương mại”, vị chuyên gia nhấn mạnh.
Bảo đảm chất lượng dịch vụ
Hoạt động vận tải hàng không có đặc thù khai thác theo mùa lịch bay của Hiệp hội Vận tải hàng không quốc tế. Khi chuyển sang sân bay mới, các hãng hàng không cần từ 6 đến 12 tháng để lập kế hoạch tổ chức khai thác, điều chỉnh mạng đường bay, bố trí tàu bay, tổ bay, nhân lực, dịch vụ mặt đất, thiết lập văn phòng đại diện mới, xin phép bay,… Bên cạnh đó, các nhà chức trách hàng không của quốc gia khai thác tàu bay sẽ xem xét đánh giá và phê chuẩn an toàn khai thác đối với cảng hàng không mới và đơn vị cung cấp dịch vụ nếu cần thiết. Đơn cử, trước khi cho phép mở đường bay chở hàng hóa trực tiếp từ Long Thành đến các cảng hàng không tại Mỹ, cơ quan an ninh hàng không Mỹ TSA cần đến kiểm tra, đánh giá thực tế.
Theo kết quả Cục Hàng không Việt Nam khảo sát, làm việc và ghi nhận các ý kiến tham vấn trong và ngoài nước (IATA), các hiệp hội, cơ quan ngoại giao, nhà chức trách hàng không hoặc Bộ quản lý nhà nước chuyên ngành và các hãng hàng không quốc tế, các hãng hàng không quốc tế đều bày tỏ quan điểm ủng hộ việc chuyển đổi khai thác sang Cảng Hàng không quốc tế Long Thành với năng lực hạ tầng tốt, hiện đại và công suất đáp ứng được nhu cầu tăng trưởng trong giai đoạn hiện nay.
Ngoài các hãng hàng không Việt Nam sẵn sàng khai thác một số chuyến bay trong giai đoạn đầu theo kế hoạch của Tổng Công ty Cảng hàng không Việt Nam, các hãng hàng không nước ngoài đều bày tỏ quan điểm, chuyển đổi hoạt động từ Tân Sơn Nhất sang Long Thành tối ưu nhất vào lịch bay mùa đông 2027 theo khả năng sẵn sàng thực tế của toàn bộ hệ sinh thái sân bay. Việc chuyển đổi khi các hãng chưa đủ thời gian chuẩn bị hoặc các tiện ích liên quan chưa thật sự sẵn sàng có thể làm phát sinh khó khăn để ổn định lịch bay, tăng chi phí và ảnh hưởng đến chất lượng dịch vụ và hiệu quả khai thác.
Năng lực khai thác cảng hàng không không chỉ phụ thuộc hạ tầng của cảng mà còn cần đồng bộ về hệ thống giao thông kết nối, dịch vụ vận tải công cộng chất lượng cao, bãi đỗ xe và các tuyến đường tiếp cận cảng phải đáp ứng được lưu lượng khách đi đến cảng hàng không vào giờ cao điểm, bảo đảm thời gian phục vụ khách nối chuyến giữa Tân Sơn Nhất và Long Thành. Thời gian di chuyển, kết nối rất quan trọng để các hãng hàng không, đặc biệt là các hãng hàng không của Việt Nam xây dựng kế hoạch, lịch bay, đường bay một cách hiệu quả, thuận lợi cho hành khách đi đến Long Thành.
Thực tế hiện nay, hệ thống giao thông kết nối giữa Thành phố Hồ Chí Minh đến Long Thành phụ thuộc hoàn toàn vào đường bộ. Các tuyến đường cao tốc và nút giao An Phú vẫn đang trong quá trình thi công, dự kiến cơ bản hoàn thành toàn bộ vào đầu quý II/2027, phương án kết nối trung chuyển hành khách giữa Tân Sơn Nhất và Long Thành chưa hoàn thành; ảnh hưởng triều cường, ùn tắc giao thông trong nội đô Thành phố Hồ Chí Minh,... Do đó, chưa thể đánh giá được đầy đủ năng lực vận chuyển, phương án tổ chức giao thông và các tình huống phát sinh nếu có.
Các chuyên gia hàng không đều chung nhận định, Cảng Hàng không quốc tế Long Thành được định vị là cảng hàng không cửa ngõ quốc gia, trung tâm trung chuyển hàng không mới, có tính cạnh tranh trong khu vực, tiêu chuẩn phục vụ chất lượng cao nên cần phải bảo đảm hoàn thiện và sự sẵn sàng của các công trình, hệ thống trang thiết bị, dây chuyền phục vụ hoạt động vận tải hàng không và chất lượng phục vụ hành khách, dịch vụ hàng hóa theo đúng mục tiêu đầu tư của dự án.
Trường hợp Cảng Hàng không quốc tế Long Thành đưa vào khai thác nhưng nhiều hạng mục vẫn phải tiếp tục xây dựng, hoàn thiện, có thể gây ảnh hưởng chất lượng phục vụ của hãng hàng không và trải nghiệm của hành khách. Long Thành cần được hoàn thiện cơ bản mỹ quan, hình ảnh tổng thể của một công trình quan trọng của quốc gia khi đưa vào khai thác, tạo được ấn tượng tốt đẹp, đáp ứng niềm tin, kỳ vọng của các hãng hàng không, hành khách, dư luận trong và ngoài nước.
Để đáp ứng mục tiêu đưa Cảng Hàng không quốc tế Long Thành giai đoạn I đưa vào khai thác vào cuối tháng 12/2026, Tổng Công ty Cảng hàng không Việt Nam cần sớm xác định thời điểm chính xác hoàn thành các công trình, hạng mục dự án thành phần 3 để triển khai kết nối toàn bộ hạ tầng cần thiết, thực hiện thủ tục nghiệm thu xây dựng, cấp phép về môi trường, an ninh, chuyên ngành hàng không. Đồng thời, Tổng Công ty Cảng hàng không Việt Namphải hoàn thành vận hành thử theo đúng các chương trình, kịch bản và yêu cầu của Chương trình chuẩn bị khai thác để bảo đảm an toàn, đồng bộ cũng như chất lượng dịch vụ trong quá trình khai thác.
