Thiên tai hay trách nhiệm của con người?
Theo Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng (Bộ Xây dựng), nguyên nhân dẫn tới tình trạng ngập lụt là do biến đổi khí hậu, hiện tượng thời tiết cực đoan ngày một tăng như bão, mưa kéo dài với cường độ rất lớn, tập trung trong khoảng thời gian ngắn, vượt quá tần suất thiết kế hệ thống thoát nước đô thị. Tiếp đó, tốc độ đô thị hóa ở Việt Nam diễn ra mạnh mẽ nên hệ thống hạ tầng kỹ thuật nói chung và hệ thống thoát nước nói riêng của các đô thị trên cả nước không theo kịp.
Ông Tạ Quang Vinh, Cục trưởng Kết cấu hạ tầng xây dựng, chỉ ra thêm: Mạng lưới đường cống thoát nước còn chắp vá, thiếu đồng bộ nên khả năng tiêu thoát nước của hệ thống thoát nước còn nhiều hạn chế, chưa thích ứng được lượng mưa cường độ cao và tình hình mưa lũ bất thường.
Tuy nhiên, theo phân tích của TSKH, KTS Ngô Viết Nam Sơn, tình trạng ngập lụt phần lớn là do con người, như quy hoạch đô thị thiếu bền vững, lấn chiếm, san lấp ao hồ, kênh rạch, bê-tông hóa quá nhanh… "Chúng ta thấy rõ, có đô thị ở trên cao, đô thị ven sông, thậm chí đô thị ở đảo, như đặc khu Phú Quốc (tỉnh An Giang), chung quanh có biển mà vẫn ngập. Như thế là do con người đã chưa có bài toán tối ưu cho quá trình phát triển đô thị", ông Sơn nhấn mạnh.
Đồng quan điểm, KTS Ngô Doãn Đức, nguyên Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, cho biết thêm: Rõ ràng, từ việc quy hoạch đến triển khai của chúng ta đều có vấn đề. Cần xem lại các đồ án quy hoạch xây dựng đô thị liên quan đến vấn đề thoát nước.
Theo nhiều chuyên gia, nhiều thành phố bị ngập, lụt còn do việc xây dựng khu đô thị mới theo kiểu "xôi đỗ", chủ đầu tư chỉ chú trọng vào khu đô thị, không quan tâm hệ thống kỹ thuật bên ngoài, gây nên sự thiếu đồng bộ, kết nối, khi mưa đổ xuống, nước không thể tiêu thoát. Ngoài ra, công tác phát triển và quản lý thoát nước vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập do hiệu lực thực thi pháp luật chưa đầy đủ, thiếu đồng bộ trong quản lý.
Đối với Thủ đô Hà Nội, diện tích hồ nước, kênh mương hở bị thu hẹp, bị lấp làm hạ tầng giao thông, đã ảnh hưởng đến năng lực điều hòa nước của hệ thống. Trong khu vực nội thành hiện có khoảng 120 hồ nước, ngoại thành có khoảng 80 hồ nước. Toàn thành phố tổng diện tích hơn 6.000 ha mặt nước, chỉ chiếm khoảng 2% diện tích tự nhiên. Trong khi đó, theo tính toán khoa học và kinh nghiệm quốc tế, mỗi đô thị cần có 5-6% diện tích mặt nước tự nhiên để điều hòa nguồn nước và tiêu thoát nước.
Cần thay đổi tư duy quy hoạch
Rõ ràng, ngoài yếu tố thiên tai bất thường, những bất cập bộc lộ có nguyên nhân lớn do quy hoạch. Hậu quả nặng nề từ tình trạng ngập lụt thời gian qua buộc các cơ quan chức năng, nhà quy hoạch, thay vì đổ lỗi cho yếu tố khách quan, phải nhìn nhận yếu tố chủ quan, sửa lỗi quy hoạch hạ tầng, hệ thống thoát nước đô thị. Liên quan đến công tác này, GS, TS Nguyễn Việt Anh (Trường đại học Xây dựng Hà Nội), đề nghị: Cơ quan có thẩm quyền tham mưu Bộ Xây dựng ban hành quy định: Các công trình mới có diện tích 1.000 m2 trở lên bắt buộc phải có bể chứa nước mưa. Nên xây dựng các giải pháp ứng phó linh hoạt. Cụ thể, với các sân vận động, công viên, quảng trường, bình thường có thể dành cho các sinh hoạt cộng đồng, có đường dạo, sân cỏ, nhưng khi mưa cũng có thể biến thành hồ điều hòa ngầm và bãi thấm nước để giảm cường lực dòng chảy, giảm áp lực cho hệ thống cống thoát nước mỗi khi mưa lớn.
Ông Phan Đăng Sơn, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, nêu ý kiến: Việc phát triển đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu cần phải được coi là mục tiêu quan trọng hàng đầu và là kim chỉ nam cho quá trình quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển đô thị bền vững của Việt Nam. Bởi thế, cần thay đổi tư duy quy hoạch, dành lại không gian cho mặt nước. Các khu đô thị, vùng ven đô hay khu dân cư mới đều cần được quy hoạch với tỷ lệ đất thấm nước hợp lý, bao gồm công viên, hồ điều hòa, mặt nước tự nhiên... Không nên lấp ao hồ để xây dựng hạ tầng, công trình nhà, rồi đi làm hồ điều hòa nhân tạo ở nơi khác.
Thời gian tới, các cơ quan chuyên môn cần đẩy nhanh tiến độ điều chỉnh quy hoạch, triển khai các dự án chống ngập lụt ở các thành phố lớn, đẩy nhanh các dự án, công trình dở dang; nâng cao năng lực quản lý, vận hành hệ thống cấp thoát nước. Tiếp đó, các đô thị cần được phát triển theo hướng tăng khả năng thích ứng với thiên tai. Trong đó, cơ quan chức năng áp dụng tiến bộ của khoa học, có biện pháp cảnh báo sớm, giúp người dân kịp thời ứng phó khi mưa lớn, ngập lụt xảy ra.
Mới đây, Bộ Xây dựng yêu cầu các địa phương chỉ đạo đơn vị quản lý vận hành hệ thống thoát nước chủ động khơi thông cửa thu, nạo vét cống rãnh, kênh mương, sửa chữa các vị trí xuống cấp, đồng thời chuẩn bị máy bơm di động để xử lý kịp thời các điểm ngập cục bộ. Bộ Xây dựng cũng đề nghị các địa phương tích hợp quy hoạch thoát nước với quy hoạch sử dụng đất, giao thông và thủy lợi, đồng thời rà soát, điều chỉnh lưu lượng thiết kế hệ thống thoát nước phù hợp với thực tế ■
Cần lập Ban Chỉ đạo cấp quốc gia và địa phương, do lãnh đạo Chính phủ, lãnh đạo địa phương trực tiếp chủ trì, để xây dựng đề án phòng, chống ngập lụt một cách bài bản. Chính phủ cần xem xét sớm thành lập Quỹ phòng, chống ngập úng đô thị gắn với ứng phó biến đổi khí hậu ở cấp quốc gia, các địa phương, doanh nghiệp, tổ chức quốc tế có thể cùng đóng góp vào quỹ này".
TS Cấn Văn Lực
Thành viên Hội đồng tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ
